Svetosavlje Embodied: the Church of St. Sava in Belgrade

The Church of St. Sava in Belgrade sums up the national discourse in Serbia over an entire century: since its inception in the late nineteenth century this monument to the most venerated Serbian saint has been intermittently under construction; seven decades after the foundations were laid it is still not nearing completion.1

The church is a large domed structure that dominates Belgrade’s Vračar plateau; it marks the locus where the Ottomans allegedly burned the body of Saint Sava, a medieval cleric celebrated as the founder of the Serbian church who came to be seen as the saintly protector of schools and education. The proximity of the church to the National Library is thus meant to reinforce the notion of the ‘spiritual’ foundations of national culture. A monument to Karađorđe, leader of the popular revolt against the Ottomans in the early nineteenth century, complements the meaning of the complex as a symbol of struggle for independence and statehood.

St. Sava’s is impressive in size, but less so in form; the succession of spherical elements of the superstructure creates a balanced albeit somewhat cluttered silhouette while the exterior, sheathed in white marble, is cold and uninviting. Although celebrated as an extraordinary accomplishment of the ‘Orthodox spirit’ it is nothing more than an uninspired example of academic revivalism. Rather than spirituality it displays pomp and pretension.

The church is based on a design made in 1930 under the direct auspices of the Serbian Patriarch. The plan was commissioned abruptly, after four decades of deliberations and two unsuccessful competitions. Instead of resolving the disputes surrounding the national monument, however, the patriarch’s decision intensified the debate. Among the issues discussed that of style was the most controversial. The two competitions, in 1905 and 1926, had stipulated a design that would conform to the national monuments of the Middle Ages; the adopted design, however, is not even closely reminiscent of the local building tradition. Instead, the low profile of the dome and the abutting semidomes were meant to connote St. Sophia in Constantinople.

Such a reference to the Byzantine Empire indicates a shift in nationalist ideology. In the multi-confessional environment of the first South Slav state established in 1918 as Kingdom of the Serbs, Croats Slovenes (later renamed Yugoslavia) Serbian nationalism was re-defined more stringently along confessional lines; ethnic nationalism and Orthodox zealotry fused under the name of Svetosavlje (‘Saint-Savaism’) to promote a concept of unity of nation and religion. In rewriting the national narrative along the lines of Russian Slavophile doctrines the ideologues of this militant ideology, mostly high-ranking Orthodox clerics, strove to eradicate all traces of Western cultural models and position Serbia’s heritage within the Byzantine tradition. Serbian culture was thus immersed into an imaginary pan-Orthodox culture that was seen as the foundation and common heritage of all ‘Orthodox nations’.

Construction began in 1935 but was interrupted by the outbreak of World War II. After the war it was abandoned by the new communist authorities and the building site lingered all but forgotten until 1985 when permission was granted to resume construction. This was the first signal of a rapprochement between the communist authorities and the clerical establishment. It also presaged the rise of nationalist factions within the communist elite and an ideological shift from Marxism to ethnic nationalism. When the Serbian Academy of Sciences and Arts outlined the national agenda in the following year its call for amending historical injustices and redefining national borders along ethnic lines received unequivocal nationwide support; this unanimity was demonstrated in a most dramatic way at a mass rally organized in 1989 to mark the anniversary of the Battle of Kosovo.

St. Sava’s became the central pageant of the ‘awakening’ nation. Construction proceeded in an atmosphere of imminent war and amidst complacent displays of ethnic and religious exclusiveness. Debates on the feasibility of such a pretentious enterprise or on its architectural style which had been openly raised in the 1930s, gave way to silent acceptance. Unanimity was either expressed or implied; enthusiasm for the church as the epitome of regained national unity precluded all criticism.

Discord amongst the Serbs is one of the most common notions of the nationalist discourse. It is widely perceived as the cause of many misfortunes that befell the nation, and in particular the 1389 Battle of Kosovo where a coalition of local Christian forces under the command of Prince Lazar confronted the invading Ottoman forces.2 Their defeat and the death of Lazar were ascribed to the betrayal of one of the nobles, Vuk Branković, who abandoned the battlefield. In the adaptation of the medieval tradition into national mythology the villain was transformed into the traitor, a Serb Judas who stands in opposition to the Christ-like figure of Prince Lazar. This Romantic fabrication was deeply implanted in collective memory – not only as myth or metaphor but as a palpably true narrative that describes an epic battle between nations — the Serbs and the Turks. Its Biblical typology offers a cultural paradigm of immense proportion; it is the framework for an ethnic ontology, a model of moral standards and a worldview based on Christian postulates but specific to the Serbs. The Kosovo narrative is seen as a mirror of the national character and a blueprint of the nation’s history: for their innate righteousness, the Serbs were destined to victimhood. The way of the just, however, is paved with trials and tribulations and the Kosovo treachery remains a constant reminder of the tragic consequences of national discord.

The myth of Saint Sava plays well into this theme. Among the saint’s most esteemed accomplishments was reconciliation of his feuding brothers for which he is seen as a symbol of national unity. This theme underlies the following exultation of a contemporary author and unofficial spokesman for the church: “The memorial temple of St. Sava in Vračar is the first concordant, conciliar, unanimous endowment of the entire Serbian people, of the entirety of Serbs, of them all and from everywhere around the world. This universal house, this temple of temples … we erect in conciliar resolve, at our expense, on this land given to us by Christ.”3

Such highly-charged rhetoric defined the discourse of resurgent nationalism since the late 1980s; its archaic tone is consistent with the archaic forms of the church and its meaning. Particularly indicative of the latter is the reference to St. Sava’s as a ‘temple’ (hram) rather than a ‘church’ (crkva). The term connotes the exceptional character of the building and raises its status beyond that of a Christian place of worship. It is a temple to Serbhood, a notion that designates everything pertaining to the Serbs – their history, language, religion, ethnicity, and entire cultural heritage – as inherent to and inseparable from the national ‘being’. The essential nature of the Serbs was conceived through the physical and spiritual union of Saint Sava and his father Stefan (canonized as Saint Simeon), founders of the Serbian church and state. Through the oneness of father and son, the secular and sacral merged to become a fundamental principle of the national disposition. Serbhood thus implies an innate inclination toward the spiritual established by Sava and Simeon and reiterated by Lazar two centuries later: relinquishing earthly riches for divine grace, the ‘earthly kingdom’ for the ‘heavenly kingdom’, Lazarus made a blood sacrifice analogous to that of Christ’s. The Kosovo covenant, as it is termed in the discourse of national mysticism, has become the fulfillment of the Serbs’ divine calling.

The church of St. Sava is an outward manifestation of the sense of uniqueness and self-righteousness that is engendered by the Kosovo axiom. Commonly described as the largest church in the Orthodox realm, it is universally accepted as a monument particular to the Serbs and their achievement – a testimonial to the lost glory of the medieval past. The meaning, however, extends beyond notions of national pride and accomplishment. Since the 1930s, this project has served the vision of Svetosavlje: not only unity of the Serbs, but unity of nation and religion — a return to the ‘golden age’ of Sava and Simeon where church and state were one. This dream includes a sense of affinity with other ‘Orthodox nations’ – a sense of belonging to a pan-Orthodox world with Russia, the new Byzantine Empire, in the vanguard.

Such a vision, that offers religious affiliation and ethnic bonding as the principal definition of identity, is embedded in the cultural model promoted by the ideologues of Svetosavlje. Its introvert and metaphysical perspective, pushed to the extreme by war and isolation, turns to the past to understand the present and to myth to interpret reality. Although the protracted construction of the national monument seen within such a mythical framework could be attributed to national discord and historical fate, the unfinished church stands as a monumental testimonial to a century of hesitations and uncertainties in the search for the nation’s identity.4


* This is a somewhat revised version of a text published in French (B. Pantelić, “L’église de Saint Savas à Belgrade”, Études Balkaniques, 12, 2005, 181-86).

1 For an official history of construction of the church, see B. Pešić, Spomen hram Svetog Save na Vračaru u Beogradu 1895-1988 (Belgrade, 1988).
2 On the Battle of Kosovo, see T.A. Emmert, Kosovo: Legacy of a Medieval Battle (Minnesota, 1991).
3 M. Bećković in Glas Javnosti, 24 July 2001.
4 On the varying perceptions of cultural identity, see B. Pantelić, “Designing Identities: Reshaping the Balkans in the First Two Centuries: The Case of Serbia”, Journal of Design History, 20, 2007, 131-144.


Beleške o etničkom nacionalizmu

Nacija je društvo ujedinjeno kroz zablude o svojoj prošlosti i zajedničkom mržnjom prema susedima ~ William Ralph Inge ▵

Do otkrića Balkana došlo je kao usputna posledica orijentalizma – one fascinacije istočnim civilizacijama koja je tako duboko obeležila evropsku kulturu devetnaestog veka. Da li iz puke radoznalosti ili iz čežnje za misterioznim i nepoznatim, ili pak u potrazi za inspiracijom u egzotičnim čarima orijenta, tek bezbrojni slikari i pesnici, istraživači i avanturisti kretali su na dalek put u Otomansku imperiju. Mnogim ovim putnicima krajnje odredište bio je Konstantinopolj, grad koji je njihova romantična mašta zamišljala kao izvorište orijentalne čulnosti: harema, egzotičnih mirisa i trbušnog plesa. Put ih je vodio kroz nepoznate balkanske provincije Otomanske imperije gde su susretali zajednice koje su im delovale kao da izviru iz iskonske prošlosti – poput nekakvih plemena izgubljenih u vremenu koja žive onakvim prirodnim i neiskvarenim životom kakvim je čovečanstvo živelo pre dolaska civilizacije.

Ako je i bilo simpatija za ove male balkanske narode, a bilo je dosta dok su se borili za nezavisnost, one su isparile onog trenutka kada su se okomili jedni na druge. Izgledalo je kao da se otvorio beskrajni ponor mržnje, besa i okrutnosti. Reč ‘Balkan’ počela je da označava ‘drugost’ Evrope – tamnu stranu evropskog identiteta, netaknutu civilizacijom i mesto gde orijentalne strasti vladaju nad razumom. Kako je Evropa doživljavala ovaj region najbolje pokazuju izrazi ’balkanizam’ i ’balkanizacija’ koji su ušli u međunarodnu upotrebu kao odrednice za iskonski ratnički mentalitet, beskrajne etničke sukobe i političku nestabilnost.

Nešto od toga možemo da pripišemo predrasudama, ali je tačno da su balkanske države neprestano razgrađivane kroz beskrajne i malo kome razumljive etničke sukobe, dok su istovremeno evropske nacije građene asimilacijom i integracijom. Tačno je i to da se malo toga promenilo i da je ovaj region još uvek opterećen etničkim konfliktima, da u njemu i dalje vlada korupcija, ekonomska stagnacija, socijalna i politička nestabilnost.

To stanje permanentnog konflikta i stagnacije ne menja se ni sa političkim sistemom niti sa vladajućom strankom. Mnogi stanovnici ovog regiona skloni su da to stanje vide kao nekakvu sudbinsku predodređenost koju je moguće jedino pasivno prihvatiti. To pasivno prepuštanje i bekstvo od odgovornosti duboko su utisnuti u svest ovdašnjih ljudi.

Ovaj esej načinje nekoliko tema koje bi mogle da doprinesu razumevanju onih kulturnih specifičnosti po kojima se ovaj deo Evrope toliko razlikuje od ostalih delova kontinenta.

Francuzi i ostali

Godine 1861, kada je stvorena Italija, političar i državnik Massimo d’Azeglio izjavio je: „Pošto smo stvorili Italiju, ostaje nam još da stvorimo Italijane“. Ova rečenica otkriva najveći izazov sa kojim su se, tokom devetnaestog veka, suočavali graditelji nacija širom Evrope. Odista, šta je tada jedan građanin Milana imao zajedničkog sa jednim stanovnikom Palerma? – Jezik nije, običaje nije, a nije ni tradiciju; u stvari, verovatno bi više zajedničkog imao sa nekim stanovnikom Pariza – u običajima, a donekle i u jeziku. Ili uzmimo nekog stanovnika Trenta koji bi se svakako osećao više kod kuće u Beču nego u Napulju. Uprkos takvim preprekama, ljudi iz različitih sredina dobrovoljno su pristupali novoj zajednici; postepeno su razvijali zajedničke vrednosti i interese, da bi napokon usvojili i jedinstveni identitet. Drugim rečima, postali su Italijani.

Većina evropskih nacija građena je kroz takvu asimilaciju gde se stotine regionalnih identiteta slilo, najčešće dobrovoljno, u velike političke i kulturne celine. Ponekada je to bio dug i naporan proces. Ako pogledamo Francusku na primer, videćemo da su mnogi regionalni identiteti uspeli da prežive tu prvu asimilaciju i da opstanu sve do početka dvadesetog veka. Kao i u slučaju Italije, Bretonjci, Pikardijci, Alzašani, Burgunđani i mnogi drugi koji danas čine francusku naciju nisu imali mnogo toga što bi ih povezivalo: ni istoriju, ni jezik, ni običaje. Kako onda napraviti Francuze? Isto kao i Italijane, Nemce, Engleze ili Ruse: učenjem jedne istorije, jedne kulture i jednog jezika. Francuski jezik je vekovima bio književni jezik i jezik diplomatije kojim se sporazumevalo plemstvo u čitavoj Evropi; u samoj Francuskoj, međutim, tim jezikom se služio neznatan broj ljudi – svakako ne više od deset odsto stanovnika. Kada je posle revolucionarnih promena uvedeno obavezno osnovno obrazovanje, započeo je proces izgradnje nacionalnog identiteta: deca su u školama učila ’nacionalni’ jezik, istoriju i geografiju. Na taj način se od detinjstva gradilo ono osećanje zajedništva među ljudima koje nazivamo nacijom.

Prosvetiteljski ideal o demokratiji i ličnim slobodama dobio je snažan zamah sa Francuskom revolucijom; to je bila inspiracija koja je u strahovitom naletu rušila srednjovekovni suverenitet monarha i zamenjivala ga suverenitetom naroda; jedna za drugom, nasledne kneževine i nadnacionalne imperije su nestajale i ustupale mesto nacionalnim državama.

Danas, skoro dva veka kasnije, nacionalni identiteti su u potpunosti prihvaćeni i internalizovani – čak i tamo gde su se regionalni identiteti pokazali neobično otpornim, kao na primer u španskom delu Baskije. Na Balkanu, međutim, to se nije dogodilo. Ovde je proces formiranja nacija išao sasvim drugom tokom.


Dok su savremena društva zasnovana na ugovorima između slobodnih ljudi da žive zajedno u slobodnoj zajednici i u skladu sa zajedničkim vrednostima, idealima i interesima, nacije na Balkanu zamišljene su kao produžeci rodovskih zajednica. Ovde ljudi često govore o sebi kao o članovima etničkih grupa; izrazi kao što su ’to nam je u krvi’ i ’krv nije voda’ najbolje ilustruju balkansko poimanje etniciteta (ili ’etnosa’, kako ga ovde nazivaju) kao nekakve prirodne, pa čak i biološke stvarnosti. Tako je na primer jedan Srbin rođen kao Srbin i umreće kao Srbin, gde god živeo i koje god državljanstvo posedovao; shodno tome, ne postaje se Srbinom čak ni učenjem jezika i prihvatanjem srpskih običaja i tradicije, a ni sticanjem srpskog državljanstva. Pristup zajednici stoga isključivo je moguć rođenjem i negira se onima koji nisu ispravnog porekla. Takav arhaični koncept prava po rođenju podrazumeva privilegije: država zasnovana na etničkom principu je vlasništvo jedne etničke grupe; ona je njen ’prirodni’ zavičaj u kojem mogu vladati isključivo njeni običaji i tradicije. Ostali koji tu žive, poput manjinskih zajednica, samo su uljezi na takvim ’etničkim’ teritorijama; prvom prilikom, oni će se odlučiti na izdvajanje.

Iako između raznih grupa na Balkanu ima manje razlika nego na primer između Sicilijanaca i Lombarđana ili Velšana i Engleza, integracija u etničkim zajednicama nije moguća. To je na dramatičan način pokazala sudbina Jugoslavije. Taj pokušaj da se od balkanskih etničkih zajednica stvori evropska nacija nije ni mogao drugačije završiti jer etnički identiteti u ovom podneblju pokazuju neobičnu izdržljivost. Oni opstaju i pored toga što izjednačavanje nacije sa etnicitetom vodi u neprestane i nerešive konflikte, ekonomsku nestabilnost i napokon u fragmentaciju.

Turci i ostali

U ovom kutku Evrope nailazimo na stanovništvo koje je proizvod vekovnih naseljavanja, mešanja i asimilacija. Teško je nabrajati sve one etničke i druge grupacije koje su kroz migracije ili osvajanja dospevale na ovo područje: od Ilira, Rimljana i Grka, Gota i Huna, raznih slovenskih plemena, Tračana, Avara i Kelta, do čitavog niza raznih turkmenskih i drugih etničkih grupa koje se obično kolektivno nazivaju Otomanskim ’Turcima’. Vremenom se stanovništvo Balkana iskristalisalo kao kulturno relativno homogena populacija koja je govorila uglavnom varijantama južnoslovenskog ili grčkog jezika; te su se zajednice međusobno razlikovale prvenstveno kroz regionalne kulturne tradicije. Regionalna podela zadržana je čak i kada je ova populacija integrisana u Austrijsku i Otomansku imperiju, gde su prvi put dobili zajedničko ime: prvi su postali Iliri a drugi ’Rimska nacija’ (Millet-i Rûm).

Problemi u ovom relativno mirnom području nastali su kada su intelektualci obrazovani u duhu nemačkog nacionalizma identifikovali unutar ove seoske populacije različite ’etničke’ grupe. Ove seljake, čiji identiteti nisu izlazili iz okvira regionalnog, nije bilo lako ubediti da nisu ono šta jesu već da su nešto sasvim drugo – pripadnici nekakvih prastarih ali ’uspavanih’ naroda. Zdrava seljačka pamet, međutim, nije mogla da pojmi takve maglovite predstave; posebno su im strana bila ubeđivanja da više zajedničkog imaju sa nekim ljudima koje nisu ni poznavali nego sa prvim susedima – da su sa njima povezani nekakvom neobjašnjivom vezom. Onog trenutka, međutim, kada su ti graditelji nacija uspeli da dobiju sopstvene države, a samim tim i vojske, krenuli su da prisvajaju onoliko teritorija, istorijskog nasleđa i stanovništva koliko je moglo da se uklopi u njihove fantazije o srednjovekovnim ’carstvima’. Tamo, u tim ’oslobođenim’ zemljama, nametali su identitet ne samo lokalnom stanovništvu već i topografiji, krojeći na taj način realnost prema svojim ’nacionalnim istorijama’. Pošto su se ’istorije’ suparničkih grupa međusobno preklapale, isto onako kao što se preklapaju i danas, dolazilo je do preklapanja identiteta: kako je koja vojska prolazila menjali su se toponimi i lična imena. U Makedoniji, na primer, neki Petrov bi naprasno postao Petropoulos, Petrović, ili Petrov, u zavisnosti od toga da li je to područje ’oslobodila’ grčka, srpska ili bugarska vojska. U Otomanskoj imperiji on bi, naravno, bio Petroglu.

Život na Balkanu odvija se u nekakvom međuprostoru između fantazije i stvarnosti. Izjava Winstona Churchilla da „Balkan proizvodi više istorije nego što može da potroši“ mogla bi se stoga preformulisati da glasi: Balkan zamišlja više istorije nego što može da podnese.

Kao što nema ničeg prirodnog u nacijama nema ničeg prirodnog ni u nacionalnim granicama. One su proizvod istorijskih i političkih okolnosti i uspostavljane su diplomatijom, ratovima, pa i trgovinom. Drugim rečima, evropske nacije i države proizvod su istorijske slučajnosti; Belgija je na primer sasvim lako mogla da bude deo Francuske ili Nemačke – pa čak i Španije, Bretanja je mogla da bude deo Engleske, a Norveška deo Švedske (kao što je i bila), dok je Burgundija, s druge strane, imala sve predispozicije da postane suverena nacionalna država. U fantastičnom svetu etničkog nacionalizma, međutim, granice nisu shvaćene kao politička realnost o kojoj se može pregovarati, već kao nešto prirodno i večno. U najboljoj tradiciji koncepta ’krvi i tla’ one postaju sastavni deo etničkog identiteta i zamišljaju se u istoj ravni sa predstavama o zajedničkom poreklu i tradicijama, ’nacionalnim’ spomenicima i običajima.

Te predstave se promovišu kroz takozvane ’nacionalne istorije’, one bajkovite priče u kojima se feudalni posedi pretvaraju u veličanstvena carstva a lokalni feudalci ili banditi u nacionalne heroje. Da li su zasnovane na kreativnoj interpretaciji istorijskih činjenica ili su sasvim izmišljene, nije toliko bitno jer namera takvih ’istorija’ nije da objasni prošlost već da veliča etničke vrline i da ugradi osećanje posebnosti u odnosu na suparničke zajednice. Pored kolektivnog ’pamćenja’, u nacionalnim istorijama podjednako značajnu ulogu ima ’zaboravljanje’, odnosno brisanje onih neprijatnih trenutaka iz prošlosti koji ne potvrđuju visoko mišljenje koje jedna zajednica ima o sebi; u stvari, u tim ’autobiografijama nacije’, kao u svim autobiografijama, najviše ima takvog zaboravljanja. Što suparničke zajednice imaju više zajedničkog – a na Balkanu mnoge su praktično nerazlučive – njihove nacionalne istorije su restriktivnije i agresivnije nameću sopstvene večne istine: etničke teritorije, tradicije i nasleđa za koje treba ubijati i ginuti. Ratovi koji se vode na ovom području još od devetnaestog veka u stvari su ratovi između nacionalnih istorija.


Kada su u devetnaestom veku nemački intelektualci, ozlojeđeni dominacijom anglosaksonske i francuske kulture, postavili temelje anti-zapadne ideološke matrice to je bilo iz straha od promena koje su donosile industrijska i socijalna revolucija. Iz istog se tog straha nemački anti-zapadni idealizam proširio na Rusiju i Japan gde je usvojen kao ’narodna’ tradicija, a potom na Bliski Istok gde je prilagođen, takođe u vidu povratka tradiciji, pan-arapskom nacionalizmu i pan-islamskom fundamentalizmu. Da li ovi tradicionalisti žude za carevima i boljarima, samurajima, kalifama ili prorocima, sasvim je svejedno; ono šta ih ujedinjuje je strah da će razum nadvladati mit, da će feudalni odnosi, tradicionalni identiteti i klasne privilegije ustuknuti pred idealima demokratije i pluralizma.

Odjeci tog diskursa i danas definišu etničke identitete na Balkanu. Ta ideološka matrica, nazvana ’slavofilstvo’ u svojoj ruskoj inkarnaciji, širila se u službi ruskog ekspanzionizma u pravoslavne sredine. Najjače uporište našla je među srpskim sveštenicima 1930-tih godina koji su, pod ruskom instrukcijom, spojili religiju i folklor u političku doktrinu koju su nazvali ’Svetosavlje’. Kao verovatno jedina etnička ideologija nastala u okrilju crkve, Svetosavlje jeste fenomen, ali njegovi postulati nisu nimalo originalni; poreklo mu je u istom onom banalnom obliku nemačkog idealizma iz kojeg je izrastao pan-germanski nacionalizam. Ova ideološka matrica, po uzoru na svog mnogo poznatijeg prethodnika, zamenjuje hrišćanstvo i postavlja se kao rasna ontologija zasnovana na ideji etničke supremacije. Njeni skromni intelektualni dometi, međutim, ne izlaze iz okvira tradicionalnog folklorizma koji zamišlja patrijarhalnu zajednicu izgrađenu na rodbinskim vezama i klanovskim privilegijama; zajednicu koja je izgrađena na idealima ’duhovnosti’ umesto ’zapadnog’ racionalizma i materijalizma. Šta ta duhovnost zapravo znači, može se naslutiti iz ideala kojem su težili začetnici te ideje, oni ruski sledbenici nemačkog idealizma koji su maštali o povratku feudalnih odnosa, sužanjstva i religijskog misticizma. Najveće i jedino dostignuće Svetosavlja bilo je sakrivanje evropskih temelja srpske kulture i pomeranje srpskog identiteta prema orijentalnom misticizmu.

Ideja nacije nastala je iz Prosvetiteljstva kao izraz verovanja u jednakost svih ljudi. Kada etnički nacionalizam u vidu nekakve duhovnosti promoviše srednjovekovni misticizam kao alternativu humanizmu, on se izruguje temeljnim vrednostima evropske civilizacije – prirodnom pravu čoveka i neprikosnovenosti individualnih sloboda, a kada umesto ljudskih prava nudi doktrinu božanskog prava, on otvoreno prezire i samog čoveka. Vođeni takvim prezirom prema čovečanstvu, metafizički sistemi (religijski ili ideološki) žrtvuju pojedinca nekakvim duhovnim ili večitim vrednostima – bilo da je reč o večnom Bogu, ili večnoj Naciji, ili nekom drugom transcendentnom entitetu.

Božji zakon

Biblija nam kaže da je prodavanje ćerke u roblje dopustivo, pa ipak većina ljudi danas ne prodaju ćerke, niti poseduju robove. Biblija nam kaže da muškarci ne smeju da potkresuju brade, ali mnogi muškarci redovno potkresuju brade. Biblija nam još kaže da ne jedemo kamile i insekte, i većina ljudi zaista ne jede kamile i insekte – ali zato jedu zečeve i svinje i morske plodove, uprkos tome što i njih Biblija zabranjuje.

Svi mi, pa i oni najpobožniji, kršimo Božje zapovesti jer ljudskim životom upravljaju ljudske potrebe. Tako su i ove biblijski zakoni stvoreni za potrebe bliskoistočnih ruralnih zajednica pre nekoliko hiljada godina. Mi kršimo te Božje zakone jer oni ni na koji način ne odražavaju naše potrebe, običaje i moralna načela. Ti zakoni su svakako bili racionalni u vremenu u kojem su propisani; oni su tada predstavljali moralne i socijalne smernice koje su odražavale lokalne običaje i verovanja, a u skladu sa socijalnim i ekonomskim potrebama zajednice. Ako bi, međutim, te iste zakone primenili danas, to ne bi bio racionalan čin jer ne bi odgovarao niti jednom razumnom cilju ili potrebi. Istina, sama primena tih zakona ne bi imala tragične posledice – industrija hrane bi pretrpela gubitke, neke nacionalne kuhinje bi se izmenile, muškarci bi imali manje uredne brade, a tržište belog roblja bi procvetalo. Mnogo bi ozbiljnija posledica bila uspostavljanje jednog iracionalnog sistema vrednosti u kojem bi se socijalna realnost filtrirala kroz metafizičku. U takvom jednom metafizičkom sistemu univerzalne i večne istine stajale bi iznad humanizma a nekritičko verovanje iznad razuma. Drugim rečima, bilo bi to društvo rukovođeno duhovnošću – jer Božji zakoni su duhovni, makar bili besmisleni. Ali kao neosporive istine, oni zahtevaju poslušnost umesto kreativne misli. Takvo ograničavanje ljudskog potencijala, kao što je pokazala teokratska država u Avganistanu, eliminiše socijalnu dinamiku i čini zajednicu statičnom i disfunkcionalnom.

Etnički nacionalizam postavljen je unutar istih metafizičkih okvira kao teokratija. On zamišlja etničku zajednicu kao entitet koji, poput Boga, samostalno egzistira u nekakvom vanvremenskom i nepokretnom svetu izvan dinamike socijalne promene ili ljudskog dejstva; svetu u kome nevidljive spone ujedinjuju ljude bez obzira na lične afinitete, interese ili potrebe. Etnički nacionalizam je stoga iracionalan jer su njegove premise zasnovane na neobjašnjivom i zato što realnost potčinjava apstrakcijama koje zahtevaju bezuslovnu veru. Iracionalan je i zato što deluje u pravcu ostvarenja ciljeva koji su neostvarivi i na taj način dovodi do ekonomske stagnacije, socijalnog raslojavanja i permanentnog nasilja.

Avramova žrtva

Pre dva veka, Chateaubriand je rekao da ljudi ne ginu za svoje interese već samo za svoje strasti. Zaista, nacionalizam je – poput religije i ideologije – strast, a strasti su iracionalne. Vera nacionalizma umanjuje sposobnost za racionalno rasuđivanje i pobuđuje strasti koje njene vernike mogu navesti na ubistvo ili gurnuti u smrt.

Sa religioznim se zanosom se metafizički fundamentalizmi podaju iracionalnom. Vernici koji veruju u besklasno društvo, carstvo nebesko ili etnički nacionalitet, veruju sa podjednakom strašću i sa podjednakim žarom slede svoje proroke u potrazi za snovima o apsolutnom, univerzalnom i večnom. U večnom, međutim, pogled vernika usmeren je ka duhovnom; tu nema mesta za nešto tako zemaljsko ili prolazno kao što je čovek. Kao što danas u Iraku bombaši-samoubice u ime islama ubijaju uglavnom samo muslimane, tako su nekada, u vreme ’lova na veštice’, u ime hrišćanstva ubijani skoro isključivo pobožni hrišćani a u doba staljinizma, u ime komunizma prvenstveno iskreni komunisti.

Čovečnost ima malu vrednost u sistemima gde se realnost filtrira kroz metafiziku: poput religije i komunizma i etnički nacionalizam postavlja veru iznad čoveka. Tako je najpoznatiji prorok etničkog nacionalizma, Adolf Hitler, bio inspirisan nemačkim narodom, ali njegov san nije obuhvatao Nemce. U vreme poslednjih svojih dana, dok je razmišljao o samoubistvu zbog neostvarenih snova, razmatrao je (a izgleda da je i pokušao) fizičko uništenje svih Nemaca. Drugim rečima, hteo je da žrtvuje sve Nemce u ime germanstva.

Metafizički sistemi zahtevaju žrtvu u krvi. Avram je bio spreman da žrtvuje čak i sina da bi dokazao svoju veru. Da li, međutim, takve ekstremne strasti, kako Chateaubriand sugeriše, podstiču ljude da nesebično daju život? Ili, da li bi Avram bio tako spreman da žrtvuje sebe da je Bog od njega to tražio? Nema nikakve sumnje da metafizički sistemi ne uvažavaju ljudski život i da podstiču strasti koje mogu dovesti do ubistva, ali ne navode ipso facto na takav prezir prema sopstvenom životu. Nacionalizam na primer pobuđuje slične strasti kao religija i podjednako je iracionalan, ali je malo verovatno da bi čak i najveći vernici nacionalizma svojevoljno dali život za naciju. Oni mogu da se bore, mogu da ubijaju i da budu ubijeni; mogu čak da izvrše samoubistvo da bi izbegli zarobljavanje ili torturu, ali neće izvršiti samoubistvo za naciju, odnosno za ljude koje ne poznaju i koje najverovatnije nikada neće sresti.

Nije izvesno ni da za religiju ljudi nesebično daju život. Uzmimo na primer bombaše-samoubice u Iraku ili Palestini. Oni su motivisani da izvrše političko samoubistvo u veri da na taj način doprinose zajedničkom cilju – u to ne možemo sumnjati. Ali, da li bi oni tako voljno žurili u smrt i bez obećanja da će dobiti posebno, mučeničko, mesto u raju? Još je manje verovatno da bi hrišćani ubrzali svoj ulazak u carstvo nebesko. Zašto bi? Za razliku od čulnih zadovoljstava u muslimanskom raju (kao što su famozne crnooke device), nejasno je iz čega se sastoji njihova krajnja nagrada. Zaista, šta je to što nas očekuje u hrišćanskom raju? Osim nekakve maglovite duhovne egzistencije, odnosno večnosti suzdržanog blaženstva, nikakav se konkretan dobitak ne obećava. Istina, dok strah od prokletstva može biti prilično ubedljiv, svi mi imamo tendenciju da neprijatne stvari (a pakao zaista zvuči kao jedno prilično neprijatno mesto) potiskujemo sve do poslednjeg trenutka.

Smrt je centralni motiv svih religija; ona je katalizator straha koji navodi prema iracionalnom. Nada u večni život nije ništa drugo nego izraz ljudske nemoći da se suoči sa strahovima od fizičkog nestajanja – podjednako kod kaluđera, koji se odriču zemaljskih zadovoljstava radi očekivane kompenzacije u nekom drugom svetu i kod nacionalista, koji postižu besmrtnost integracijom u ’besmrtnu’ naciju (srodno instinktu za produženjem vrste kroz potomstvo).


Znači li onda to da je egoizam najjača ljudska motivacija?

Podsticaji koje nudi hrišćanska vera jednostavno ne mogu da se uporede sa prepuštanjem zemaljskim željama i strastima kakvim obiluje islamski raj. S druge strane, hinduizam, sikizam, budizam, kao i neke grane sufizma, ne nude samo večno blagostanje kao hrišćanstvo, već sasvim jasnu perspektivu dodatnog života. Reinkarnacija je zaista veoma jak podsticaj koji, transponovan u nacionalističke pokrete, može imati snagu da podstakne na najveću žrtvu – kao u slučaju Tamilskih tigrova u Šri Lanki – a posebno onda kada postoji snažna kulturna osnova, kao u Japanu gde je samoubistvo iz časti (sepuku) moralna obaveza samuraja. Kada je takav stav vekovima uvrežen u kulturnoj matrici, nije bilo teško kanalisati ga prema rasističkom nacionalizmu kao u slučaju pilota-kamikaza i pisca Jukia Mišime, a u slučaju Japanske crvene armije, čak i prema anarho-komunizmu.

Hriščanstvo dakle nudi večnu dosadu dok nacionalizam nudi genetičku prokreaciju; ova poslednja, međutim, rangira dosta nisko na skali ljudskih želja i ne može da se takmiči sa izgledom za dodatnim životom, a posebno ne sa onim najatraktivnijim: fizičkim zadovoljstvom u večnosti. Komunizam, s druge strane, nije mogao da opstane jer nije nudio ništa sem radničkog raja. Niko u stvari nije želeo tamo da ide: kada je početno ushićenje splasnulo, ispostavilo se da i proleteri žele da budu kapitalisti.

Da, egoizam jeste najjača ljudska motivacija. Upravo zbog toga je konzumerizam najveća pretnja metafizičkim sistemima jer ne obećava već ispunjava; nudi instant zadovoljenje. Religiju je zato teško prodati u potrošačkim društvima ako nije kompetitivna na tržištu želja. Hrišćanstvo ne poseduje marketinšku strategiju da se suprotstavi konkurenciji, a posebno New Age religijama koje nude i više i bolje. Ni pravoslavlje, koje poput islama tako žestoko odbacuje materijalizam, ne uspeva da motiviše pojedince na krajnje nesebično delo – čak ni u sprezi sa etničkim nacionalizmom: poput proletera, sledbenici duhovnosti i nacije prepustili su se konzumerizmu. Jer da nisu, oni simboli religije koji su postali obeležje (post-komunističkih) etničkih društava ne bi kvalitet duhovnosti merili veličinom krsta oko vrata. Za razliku od istinske pobožnosti, koja je intimna, ti simboli nisu ništa drugo nego objekti potrošačkog fetišizma. A potrošački fetišizam je namenjen isključivo javnom prikazivanju.


Potpuno i bezuslovno usvajanje metafizičkih iracionalnih sistema ne podrazumeva nesebično odricanje, jer instrumentalna logika vlada i u domenu iracionalnog. Ljudi ne umiru svojevoljno za ono u čemu ne mogu da uživaju – u ovozemaljskom ili onostranom životu. Gde su sada oni heroji iz jugoslovenskih ratova? Oni proroci nacije koji su pozivali na žrtvovanje za etničku zajednicu i religiju? Pozive na nesebičnu žrtvu ignorišu a na pritiske ne reaguju. Ne motivišu ih ni ohrabrenja ni obećanja. Nikakvi podsticaji ne mogu da odagnaju njihov strah; jer strah je ljudska osobina – poput egoizma i nagona za opstankom.

Iako je etnički nacionalizam ograničen individualnim egoizmom, a što je u krajnjoj instanci racionalno, on je zarobljen unutar iracionalnog mitološkog okvira. U toj svojevrsnoj sprezi racionalnog i iracionalnog i postupci vođeni instrumentalnom logikom mogu biti u službi iracionalnog ako krajnji cilj nije racionalan. Takva je na primer omiljena balkanska aktivnost koja podrazumeva plansko i sistematično čišćenje teritorije od ’drugih’ radi uspostavljanja mono-etničkih zajednica. Malo je verovatno, međutim, da bi čak i najveći vernici nacionalizma mogli racionalno da objasne prednost takvih zajednica.

To ne znači, međutim, da je etnički nacionalizam oduvek bio balkanska specifičnost. U sredini u kojoj je nastao u devetnaestom veku, među nemačkim romantičarima, ovaj oblik nacionalizma je opstajao u raznim vidovima da bi napokon, pod nacional-socijalističkim režimom, mutirao u neobično opasnu formu. Krajnji cilj nemačkog etničkog nacionalizma, ujedinjenje svih Nemaca u jednoj državi, propao je isto onako neslavno kao što su propali svi takvi pokušaji. Posle strahovitih poraza u dva rata ova ideologija je sasvim napuštena; u Nemačkoj danas, kao i u većini evropskih zemalja, ona više ne postoji. San o ujedinjenju Nemačke i Austrije (i ostalih ’nemačkih zemalja’) snivaju samo još marginalne desničarske i neonacističke grupe. Na Balkanu, međutim, uprkos katastrofalnim socijalnim i ekonomskim rezultatima, etnički nacionalizam opstaje ne samo kao osnova političke ideologije već i kao suvereni generator identiteta.

Istorija Srbije je istorija izgubljenih mogućnosti. Oni famoznih pet vekova u Otomanskoj imperiji nisu ništa u poređenju sa jednim vekom koji je upravo protekao: od zakasnele i polovično sprovedene industrijske i socijalne revolucije do nikada započetih procesa postindustrijskog informacionog restruktuisanja. Čitav jedan vek potrošen je na prizivanje mitova a hiljade života je kolektivno žrtvovano u ratovima koji su donosili samo poraze. To nisu bili vojni porazi. Najrazorniji porazi bili su upravo oni koji su dolazili sa vojnim pobedama i teritorijalnom ekspanzijom; to su porazi koji su donosili ekonomsku stagnaciju, izolaciju i moralno propadanje.

Društva zasnovana na etničkom umesto na nacionalnom principu nisu društva slobodnog izbora: umesto širokog konsensuza oko zajedničkih ideala, interesa i vrednosti, što je osnova svake funkcionalne zajednice, etnička društva održava verovanje u zajedničko poreklo. Kada jedno društvo nije shvaćeno kao proizvod ljudskog delovanja onda ne postoji ni lična motivacija. U stvari, tamo gde se ljudsko stanje smatra za predodređeno i nepromenljivo može postojati samo pasivno prihvatanje ili bekstvo od stvarnosti.

Kako može pojedinac da doprinosi zajednici u kojoj se najintimnija lična osećanja, poput savesti ili pobožnosti, kolektivno ritualizuju i u kojoj su kolektivne apstrakcije iznad ljudskog života – u kojoj je srpstvo iznad Srba a religija iznad Boga?

Takvo rasipanje ljudskog potencijala akumulira i postaje nepovratno. Lišena socijalne i intelektualne dinamike, takva statična društva se postepeno iscrpljuju u neracionalnim težnjama i beskonačnim konfliktima. Zarobljena u kontinuumu iracionalnog ona su osuđena da večno rešavaju nerešiva pitanja.