Camera obscura

Nisam ni atinjanin ni Grk, ja sam stanovnik sveta ~ Sokrat ▵

Camera obscura ili ’mračna soba’, daleki predak fotografskog aparata koji je vekovima fascinirao naučnike i filozofe, bila je zamračena prostorija u koju je kroz prorez na jednom zidu prolazila svetlost i poput objektiva projektovala sliku na suprotnom zidu. Optički principi camere obscure bili su poznati već Aristotelu a od Renesanse, kada ju je opisao Leonardo da Vinci, sa njom su eksperimentisali naučnici, filozofi i umetnici. Ovo interesovanje je bilo u skladu sa renesansnom opsesijom da pojavni svet postavi u okvire merljivog, odnosno da opiše ne samo izgled realnosti već i da objasni njenu unutrašnju logiku i mehanizme koji pokreću svet. Zaista, camera obscura je za renesansne ljude bila otelotvorenje humanističke vere u pobedu intelekta nad srednjevekovnim misticizmom.

Ona bi se međutim mogla posmatrati sasvim drugačije – kao metafora iracionalnog, jer iako ta mračna soba zaista projektuje realističnu sliku, ona ne odražava objektivnu istinu jer je ta slika obrnuta – okrenuta naopačke.

Sindrom suprotnog efekta

Ako bi zamislili da neko živi u tom hermetički zatvorenom prostoru koji nema ni prozora ni vrata, neko ko samim tim nema pogleda na spoljni svet niti mogućnosti da iz nje izađe, mogli bismo pretpostaviti da bi toj osobi ova projekcija predstavljala čitav univerzum i sveukupno životno iskustvo; bila bi joj to nešto nalik Baudrillardovom simulakrumu – jedina moguća stvarnost i samim tim, uprkos tome što je obrnuta, jedina i neosporna istina. Takva istina podseća na percepciju stvarnosti u zajednicama čiji su kulturni obrasci uokvireni hermetičnim i nepromenljivim idejnim matricama i u kojima je realnost filtrirana kroz metafiziku, odnosno čije su temeljne vrednosti umesto na ugovornim odnosima izgrađene na iracionalnim-mističnim konceptima. Realnost je u takvim sistemima – bilo da je reč o teokratijama, etničkim ili ideološkim društvima – poput nekakve ‘realne fantazije’ u kojoj se na istom planu preklapaju realno i zamišljeno, moguće i nemoguće, racionalno i iracionalno i stvaraju projekciju koja je, poput one u cameri obscuri, jedina moguća stvarnost i bespogovorna istina. Ta obrnuta projekcija dovodi do takve relativizacije racionalnog da proizvodi stanje koje bi se moglo nazvati ’sindrom suprotnog efekta’. Reč je o stanju u kojem delovanje – individualno ili kolektivno – čak i kada je racionalno definisano, proizvodi ishod suprotan nameri (ili volji).

Pogledajmo na primer slučaj Adolfa Hitlera koji je snivao san o nekakvom pan-germanskom carstvu na čijem čelu bi se nalazila ujedinjena Nemačka; život je posvetio ostvarenju tog sna koji je trebalo da zamišljenu ’germansku’ ili ’arijevsku’ rasu uvede u zlatno doba. Postigao je međutim upravo suprotno. Nije to bio samo poraz ili neuspeh već ishod koji je bio dijametralno suprotan njegovoj nameri: umesto u zlatno doba, odveo je zemlju u propast i poniženje. Hitlerov san bio je utemeljen na iracionalnom; sve šta je radio i u šta je verovao bilo je pogrešno – od ideoloških postavki nacional-socijalizma i rasno-etničke ’teorije’ do vojno-strateških odluka. Što ih je više i energičnije sprovodio više se udaljavao od cilja. Drugačije nije ni moglo biti u okruženju u kojem je stvarnost projektovana kroz filter metafizike. Njegov pogled je bio pogled u onu obrnutu projekciju.

Nemačka tridesetih godina bila je paradigma Mračne sobe. Nije međutim nju stvorio Adolf Hitler već je ona stvorila Adolfa Hitlera – a da nije njega, stvorila bi nekog drugog. Mnogobrojni su i složeni razlozi zbog čega je u zemljama nemačkog govornog područja racionalna paradigma Prosvetiteljstva poprimila tendenciju prema idealizmu i metafizici u daleko većoj meri nego u područjima pod okriljem angloameričke i francuske kulture. Posledice takve divergencije bile su ozbiljne. Nemačko iskustvo se naime može uporediti sa iskustvom onih zemalja – uglavnom izvan zapadne Evrope – koje nisu uspele da se prilagode modernitetu, odnosno onom impulsu prožetom prosvetiteljskom idejom racionalnog i verom u nauku koji je tokom devetnaestog veka doneo industrijsku i socijalne revolucije.

Nacija kao paradigma moderniteta

Te revolucije, koje su na dramatičan način preokrenule svet, označile su nastanak modernog doba. Mada je teško razumeti parametre njihove međusobne uslovljenosti, može se reći da je modernitet bio u korelaciji sa centralizovanom državnom upravom i obaveznim osnovnim obrazovanjem koliko i sa industrijalizacijom, tehničkim napretkom i urbanizacijom. Masovna proizvodnja u fabrikama, koja je započela velike pokrete stanovništva prema gradovima u potrazi za poslom, dovela je u kontakt dotada izolovane seoske zajednice. Slika beskrajnih reka nepoznatih ljudi koje se svakoga jutra, u isto vreme, organizovanim javnim transportom – železnicom, omnibusom ili tramvajem – slivaju u fabričke hale, državne institucije i škole, bez presedana je u istoriji. Nikada se ranije nisu toliki ljudi poreklom iz različitih sredina redovno susretali na jednom mestu i delili istu sudbinu. Nisu međutim samo pokretna traka, kancelarija i učionica zbližavale ljude. Restruktuiranje agrarnog društva i transformacija lokalnih identiteta odvijali su se na svim planovima a posebno kroz štampane medije i telekomunikacije. To novo osećanje zajedništva koje je pomeralo lokalne i regionalne identitete u drugi plan i integrisalo izolovane ruralne zajednice proizvod je jednog novog stanja svesti koje je povezivalo ljude bez obzira na fizičku udaljenost i rodbinske odnose, a koje nazivamo nacijom.

Nacija je nastala onog trenutka kada je jutarnje čitanje novina, kao novi ritual modernog doba, zamenilo jutarnju molitvu. Hiljade udaljenih pojedinaca, svakodnevno izloženih istim informacijama, počelo je neminovno da izgrađuje jedinstvenu kolektivnu svest – ono osećanje bliskosti sa ljudima koje nisu ni poznavali ali sa čijim su stradanjima saosećali i čijim su se uspesima radovali. Takvo stanje svesti koje je redefinisalo tradicionalne običaje, shvatanja i odnose nije naravno moglo nastati u predmodernom dobu. U tom svetu agrarnih religijskih zajednica osećanje pripadnosti nije prelazilo granice porodice i seoske zajednice; obodi sela bili su početak i kraj tih hermetičnih zajednica ograničene komunikacije a folklorno-mitološka matrica njihov intelektualni okvir. Samo je unutar jednog dinamičnog sveta sklonog promeni moglo lokalno neposredno iskustvo da preraste u imaginarni prostor, ’zamišljenu zajednicu’ Benedicta Andersona, čije su granice bile definisane jedino maštom – virtuelni svet konstruisan od malih nogu kroz školski sistem (jedan jezik, jedna istorija i jedna geografija) koji je uspostavljao ono moćno osećanje zajedničke sudbine i pripadništva za koje će ljudi i ubijati i za koje će ginuti. Nisu te emocije međutim odraz čovekoljublja već egoizma, jer su usmerene isključivo prema onima koje su u tom čudnovatom svetu ’nacionalne’ svesti konstruisani kao ’naši’. Snaga ubeđenja jača je od najmoćnijih vojski i najtvrđih bedema: ako su ljudi od pamtiveka bili spremni da ratuju za lične interese, u odbrani porodice ili za profit, oni su to sada činili za jednu apstrakciju – zajednicu imaginarnih ljudi u imaginarnom prostoru, ali koju su zamišljali kao svoj dom.

Janičari…

Istorijski procesi su neumoljivi. Nastanak nacija i nacionalnih država direktna je posledica moderniteta, te paradigme industrijske civilizacije. Od onih država međutim koje nisu mogle da se prilagode dinamici modernog doba, među kojima su bile nekada moćne imperije, ostala je samo bleda slika nekadašnje slave. Takva statična društva, čije je ustrojstvo utemeljeno na tradiciji i nepromenljivosti, lagano su se gasila u nemogućnosti da izađu iz okvira tradicijske zajednice i njenih mitoloških struktura.

Jedna takva zemlja bila je i Otomanska imperija. Kada su se janičari u sprezi sa ulemama (islamski intelektualci; religijski učitelji) odupirali naporima reformatora da modernizacijom spasu posustajuću imperiju, oni su to radili u veri da se jedino vraćanjem na tradiciju može povratiti nekadašnja slava. Njihovo poimanje tradicije, međutim, isključivalo je svaki oblik inovacije. Iako su bili vojna kasta, janičari su čak odbacivali moderno oružje, uniformu i vojnu disciplinu koje su pripisivali bezdušnoj proračunatosti zapadnog materijalizma. Oni su za svoju tradiciju ’čojstva’ kojem priliči ’svetlo’ oružje – jatagan, kubura i lična hrabrost – svrgavali i ubijali i sultane i vezire koji bi pokušali da sprovedu makar umerenu reformu, bilo da je reč o reformi vojske ili državne uprave.

Taj otpor prema inovaciji može se objasniti interesom za očuvanjem privilegija ali on je takođe odraz jednog statičnog društva – društva u kojem je motivacija za individualnu kreativnost podređena nepromenljivim vrednostima religije i tradicije. Otpor modernitetu nije bio ograničen na Otomansku imperiju. On je bio tipična reakcija tradicijskih zajednica u svim onim delovima sveta koji su ostali zatečeni dramatičnim ekonomskim i vojnim napretkom evropskih država. Nije taj otpor bio usmeren prema kolonijalnoj upravi koliko prema ustrojstvu novoga doba koje je ona uvodila – njegovim kulturnim obrascima i vrednosnim sistemima. Nova dinamika života koja je pratila modernitet uvodila je socijalni i kritički diskurs tamo gde ga nije bilo ali samim tim i ideološku i intelektualnu podvojenost koja je zauvek poremetila vekovni spokoj predmodernih zajednica uljuljkanih u religijsko-tradicijskoj duhovnosti.

… samuraji…

Etnički nacionalizam, koji je postao okosnica ovih snaga tradicije, artikulisan je u ideološkim matricama izraslim iz nemačkog idealizma a kojima je jedna od temeljnih odrednica bilo suprotstavljanje materijalizmu, odnosno engleskom i francuskom empiricizmu i liberalizmu. Odatle se ta ideologija otpora novome proširila po svetu. Poput ulema u Otomanskoj imperiji, u Japanu su konzervativni intelektualci artikulisali svoj tradicionalizam kao osnovu borbe protiv zapadnog materijalizma i povratak vrednostima koje su smatrali autohtonim. Za njih su samuraji bili ono šta su za uleme bili janičari – otelotvorenje tradicije i ’zlatnog doba’. Za razliku od ovih muslimanskih učitelja, međutim, oni su čitali nemačke idealiste Herdera, Fichtea i Hamanna koji su revolucionarnu ideju ‘naroda’ (le peuple) pretvorili u metafizički koncept Volk i u čije su ime odbacivali prosvetiteljski razum i tražili inspiraciju u religiji, folkloru i srednjevekovnom (pa čak i ezoteričnom) misticizmu. Kod svojih nemačkih uzora su ovi japanski romantičari za svoj tradicionalizam našli teorijsko uporište u vidu svojevrsne etničko-rasističke ideologije koja je imala dovoljno dodirnih tačaka sa nemačkim nacional-socijalizmom da ne iznenađuje ono tragično savezništvo Japana i Nemačke tokom Drugog svetskog rata. Takva sklonost ka misticizmu je u velikoj meri doprinela teškoćama koje je Japan, kao i Nemačka, imao u prilagođavanju modernitetu. Skup japanskih intelektualaca u Kjotou 1942 godine bio je apoteoza iracionalnog – epski pokušaj da se zaustavi ono šta se nije moglo zaustaviti. Tada su za taj ideal generacije odnegovane u skladu sa (izmišljenom) tradicijom državnog šintoizma i kulta cara bili spremne na kolektivnu žrtvu. Međutim, kada je taj pokušaj ponovljen mnogo godina kasnije, u slavnom samurajskom maniru kroz ritualno-očajničko samoubistvo Jukia Mišime, bilo je to za ideale kojima niko više nije težio niti ih je razumeo: Japan je već bio moderna nacionalna država u kojoj ni državni šintoizam ni bušido kodeks nisu predstavljali ništa sem bledog sećanja na neka arhaična vremena.

… i boljari

Slično japanskim tradicionalistima i njihovi pravoslavni pandani u Rusiji (slavofili i ostali), poneseni nemačkim idealizmom, artikulisali su teorijsku osnovu svom otporu novome. I oni su idealizovali nekakvo ‘zlatno doba’; za njih je to bilo vreme pre reformi Petra Velikog, a posebno doba Ivana Groznog u kojem su otkrili boljare – svoje samuraje ili janičare – kao otelotvorenje iskonskog ‘narodnog duha’. To što su veličali jednog brutalnog despota a odbacivali čoveka koji je od zaostale i siromašne despotije stvorio državu i imperiju može nekome da zvuči paradoksalno, ali ne ako se gleda iz perspektive one Mračne sobe.

Tradicija i inovacija

Naravno, ovi primeri bi se mogli svrstati u Sindrom suprotnog efekta: iako su i otomanski i japanski i ruski tradicionalisti težili uspostavljanju snažne države i iskreno verovali da suprotstavljanjem modernizaciji deluju u korist svoje zajednice, oni su u stvari radili sasvim suprotno svojim namerama. Zaista, te fluidne i neuhvatljive naslage mitova koje nazivamo tradicijom a koje se poput virusa vezuju u samo tkivo identitetskih struktura imaju visoku cenu. Previsoku: tamo gde su modernizacija i reforme bili uspešni, od nazadnih i siromašnih zajednica nastale su snažne i prosperitetne države. Tamo međutim gde su tradicionalisti uspeli da spreče reformu, kao u Otomanskoj imperiji, posledice su bile katastrofalne i dovele su do dezintegracije; a gde su uspeli da reformu ograniče, kao u Rusiji, rezultati su polovični i obično se svode na ograničenu tehničku modernizaciju državno-upravnog i vojnog aparata i delimičnu industrijalizaciju. Reforma koja isključuje intelektualnu, socijalnu i kulturnu transformaciju ograničena je na površno usvajanje tehničkog znanja. Uzmimo na primer železnicu koja je građena u Otomanskoj imperiji i na Balkanu u devetnaestom veku. Taj simbol modernog doba, bez koga bi industrijalizacija i urbano društvo bili nezamislivi, u ovim ruralnim sredinama bio je samo malo više od kurioziteta. Šta je drugo železnica mogla biti tamo gde nije bilo ni industrije ni puteva; gde ni u gradovima nije došlo do socijalne transformacije i urbanizacije, odnosno gde su uporno opstajali tradicionalni religijski i klanovski identiteti? Zaista, gde je to neki seljak iz Anadolije ili Šumadije morao vozom da putuje? Za vašar u obližnjem selu sasvim mu je dovoljna bila volovska zaprega. U takvim uslovima, železnica koju su gradile evropske kompanije izvan svojih granica mogla je da bude jedino u funkciji imperijalističke ekspanzije krupnog kapitala; ona je naravno bila i u interesu lokalnih gospodara – što paša što vojvoda.

Slično je i sa parlamentom, još jednim simbolom moderniteta zamišljenim kao mesto konvergencije političke volje i javne reči, koji ovde nije ništa drugo nego ljuštura ispod koje se skriva feudalno ustrojstvo i autokratska vlast. Uvođenje železnica gde nema industrije i parlamenta tamo gde nema javne reči i slobodnih mislećih pojedinaca primeri su gore pomenute polovične reforme. Ove tvorevine modernog doba, a danas i globalna informatička mreža kao simbol postindustrijskog, opstaju ne zato što su neophodni već zato što ne narušavaju folklorno-tradicijske strukture i feudalno ustrojstvo. Ne samo što ih ne narušavaju, već ih uopšte ne dotiču. Čak i da se ukinu, ništa se ne bi promenilo.

Tradicijska zajednica je neusaglašena sa dinamikom istorijskog razvoja: ona zazire od suštinske promene jer bi ona značila njen kraj. Zbog toga se one zemlje u kojima proces prelaska iz predmodernog ruralno-feudalnog u moderno urbano-industrijsko doba još uvek traje, već dva veka iscrpljuju u besmislenim debatama između tradicionalista i reformista – ili ‘narodnjaka’ i ‘evropejaca’ kako se negde nazivaju. Taj sukob koji se predstavlja kao sukob dva idejna modela, pa čak između nekakve ‘duhovnosti’ i ‘materijalizma’, međutim, nije ništa drugo nego svedočanstvo o intelektualnoj nemoći koja vlada u tom hermetičnom okruženju u kojem se iz jedne generacije u drugu biju iste bitke.

Perpetuum mobile

Uzmimo na primer Srbiju gde Kosovsko pitanje, prkoseći istorijskim promenama i političkom realizmu, opstaje još od kraja devetnaestog veka kao dominantna tema folklorno-tradicijskog diskursa. Taj diskurs političke nemoći je konstanta balkanske realnosti: on politička pitanja predstavlja kao ’nacionalna’ i na taj način oslobađa od odgovornosti i racionalnog upita. Zbog te za politički populizam neodoljive osobine Slobodan Milošević, taj oportunista par excellence, uspostavio ga je kao osnovu svog političkog marketinga. Njegov naslednik i sledbenik, vernik po senzibilitetu a oportunista po naravi, pokušao je da ga ugradi u temelje državne politike. Pozivanjem na pravo bezuslovnog državnog suvereniteta Vojislav Koštunica je polazio od stavova koji su bili suprotni dominantnom pravcu mišljenja u Evropi: da ljudska prava imaju prioritet nad državnim pravima.

Nema sumnje da je srpska strana želela da održi Kosovo unutar granica Srbije, makar formalno, ali Sindrom suprotnog efekta je neumoljiv: radili su upravo ono šta nije trebalo da rade. Takav je bio i ishod. To nije usamljeni slučaj, već pravilo: Koštunica i njegovi savetnici uvukli su Rusiju u kosovski problem računajući na sukob ove države sa SAD. Ta procena, zasnovana na hladnoratovskoj logici, bila je naravno pogrešna. Ne samo zbog toga što Srbija rangira sasvim nisko u globalnim preokupacijama ovih država, već zato što se ispod zategnutih odnosa SAD i Rusije ne krije sukob već rivalstvo dve strateški međusobno zavisne sile. Koštunica i njegovi savetnici uspeli su samo da ubace Kosovo kao ulog u globalnu igru moći – igru u kojoj Srbija ne učestvuje. Za mnoge države podrška kosovskoj nezavisnosti postala je tako pitanje demonstracije strateškog savezništva sa SAD; otpor kosovskoj nezavisnosti s druge strane značio bi pristajanje uz Rusiju, a uplitanje Rusije u evropske poslove je nešto što Evropa neće tolerisati.

Ali, otkud je to Koštunica mogao da zna? Ako se vratimo samo malo u prošlost videćemo da ni Milošević nije znao. Ni on ni njegovi savetnici (a imao ih je) nisu shvatali da će rigidni centralizam i ukidanje autonomije Kosovu samo dodatno radikalizovati albanski nacionalizam; trebalo je samo da znaju kako je Francova represija baskijske autonomije dala podstrek separatizmu i nastanku ETA kao i katalonskom separatizmu. Uprkos tome širom Srbije je ta politički kontraproduktivna i ekonomski besmislena politika slavljena kao ostvarenje strateških nacionalnih interesa. Nacionalni interes je, međutim, zahtevao upravo suprotno, a to je usklađivanje zemlje sa evropskim tendencijama ka afirmaciji regionalizma i regionalnih identiteta što bi u velikoj meri doprinelo političkoj i ekonomskj stabilizaciji. Koštunici i njegovim savetnicima ni to nije bilo jasno. Kada su napokon shvatili, nudili su više nego što su i najtvrđi albanski nacionalisti mogli nekada zamisliti. To je međutim bilo i kasno i nedovoljno: integracija kosovskih Albanaca u srpsko društvo bila je sada nemoguća. Mogućnosti za tako nešto izgubljene su onog trenutka kada su one hladnjače prenatrpane leševima krenule za Srbiju. Ponovo su izgubljene kada nije bilo masovnog protesta protiv rata niti javnog izraza žaljenja. U stvari, izgubljene su svaki put kada su vladini i partijski zvaničnici, u beskrajnim epskim tiradama o Kosovu, propuštali da pomenu Albance kao svoje građane. Ni vlada pod daleko uspešnijim režimom Borisa Tadića, uprkos jasnijoj i razboritijoj međunarodnoj strateskoj orijentaciji, naglo je posustajala kada su u pitanju nacionalno-etničke mitologije. U stvari, jedan od najboljih primera Sindroma suprotnog efekta je politika prema Kosovu koju je sprovodio njen ministar Vuk Jeremić. Rezultat te politike, koja je kulminirala spektakularnim porazom u Den Haagu, direktno je suprotan namerama srpskog establišmenta.

Očigledno pitanje nije kako je moguće da jedna vlada napravi toliko grešaka, već kako je moguće da jedna za drugom čitav niz vlada pravi iste greške? Milošević nije mogao da razume međunarodne odnose, što je i razumljivo za nekoga ko je izašao iz partijske birokratije – aparatčik ograničen rigidnim sistemom koji je sav (inače nemali) talenat usmerio u pravcu dvorsko-partijske intrige i interne borbe za moć. Slični su i njegovi naslednici, koji jesu izašli iz drugačijeg okruženja ali čiji je nesporni talenat za opstanak na vlasti kompenzacija za nedostatak vizije i kreativnosti a kod nekih i skoro komičnog nerazumevanja međunarodne političke realnosti (kao u famoznoj izjavi o  ’poslednjoj rupi na svirali’). Za opstanak na vlasti – a to je izgleda najveći talenat balkanskih političara – nije potrebno ni znanje ni vizija. Možemo da objašnjavamo ili pravdamo njihove postupke deficitarnim obrazovanjem ili nesrećnim okruženjem, ali bitnije je da pokušamo da razumemo zašto je na Balkanu despotizam uvek prisutan u jednom ili drugom obliku, a posebno u obliku autokratije.

Neka, samo da je naš

Tradiciju veličanja nacionalnog vođe u Srbiji nisu započeli ni Milošević ni Tito, niti ona počinje sa glorifikacijom dinastije Karađorđevića, već njene korene možemo potražiti u praksi (samo) uzdizanja srednjovekovnih feudalaca u svetitelje. Slučaj porodice Nemanjić jedinstven je u Evropi. Idolatrija, koja opstaje u sredinama gde se Hrišćanstvo nije sasvim primilo, refleksija je potrebe za dominantnom očinskom figurom u zajednicama izgrađenim na rodovsko-klanovskim umesto na ugovornim odnosima. U takvom kulturnom kontekstu lišenog svesti o ličnoj odgovornosti i autonomiji pojedinca, samovlašće se prihvata kao sastavni deo uloge ’narodnih’ vođa, bilo da je reč o Milošu Obrenoviću, Josipu Brozu Titu ili Slobodanu Miloševiću. Ovaj prvi je, slično svom mnogo kasnijem nasledniku, propustio istorijsku priliku da započne reforme i izgradi državu. Umesto toga, uživeo se u ulozi gospodara Srbije koju je, poput nekog srednjovekovnog vlastelina ili otomanskog paše, doživljavao kao privatni posed. Ona je to u stvari i bila. To se može pravdati neprosvećenim ili feudalnim mentalitetom, ali ubistvo Karađorđa ne može – kao što nema opravdanja za njegovu aboliciju, odnosno što nije odgovarao ni pred sudom, ni pred javnosti ni pred istorijom. Ovo, naravno, nije apologija Karađorđevića; i Karađorđe bi, da mu se ukazala prilika, rado poslao Miloševu glavu sultanu; poslao bi je u stvari svakome ko bi to od njega zatražio (ili bi je jednostavno okačio u svoju avliju). Nije međutim on rođen prek i surov; takvim ga je učinila sredina lišena moralnih i etičkih normi.

Nacionalni ’istoričari’ i danas to ubistvo predstavljaju kao neprijatnu epizodu. To, međutim, nije bila nikakva epizoda već pravilo – pravilo po kome lična netrpeljivost i sujeta dolaze ispred javnog interesa i po kome neograničena lična vlast izjednačava lični interes sa javnim. U toj zamišljenoj rodovskoj zajednici autokratija se toleriše, pa i ubistvo, dok god se čuva u porodici. Zamislimo samo da je Karađorđa kojim slučajem ubio ’tuđin’, nekakav Turčin na primer – o tome bi slepi bardovi ispevali čitave epske cikluse koje bi potom guslari do dana današnjeg guslali. U etničkom društvu mana pojedinca pripisuje se celoj zajednici: sramota jednog je sramota svih i krivica jednog je krivica svih. Stoga se Karađorđevo ubistvo, kao paradigma balkanske političke scene, ako već ne može da se zataška kao mnoga druga ili još bolje prebaci na drugog, nekako opravdava; u ovom slučaju ’višim državnim interesima’.

Kada se srpska kneževina otcepila od Otomanske imperije Srbi nisu izabrali članove neke stare evropske dinastije za svoje kraljeve, poput Grka, Bugara ili Norvežana, već predstavnike sopstvene rodovske zajednice: uzdigli su svinjarske trgovce u plemstvo i na taj način uspostavili verovatno jedinu etničku dinastiju u Evropi. Šta se uostalom moglo očekivati od zajednice koja sebe doživljava kao rodovsku nego da ima ’svojtu’ za kralja – očinsku figuru, pa makar bio i despot; uostalom, čvrsta muška ruka imponuje u patrijarhalnim sredinama – da bije, ako zatreba: mnogi Rusi tako još uvek žale za Staljinom koga doživljavaju kao otelotvorenje Ivana Groznog, tog arhetipa narodnog oca. A taj je umeo da bije! (qualis filius talis pater).

Sabornost i uravnilovka

Ovakav folklorizam koji zamišlja etničku grupu kao izolovanu i samosvojnu rodovsku zajednicu – proširenu porodicu, moglo bi se reći – dobio je ideološku podlogu u viziji slavofilskog tradicijskog kolektivizma. U svojoj srpskoj inkarnaciji, gde je uvezen iz Rusije 1930-tih godina i pod nazivom ’Svetosavlje’ predstavljen kao autohtona vekovna tradicija, on je prihvaćen kao ključ nacionalnog ispunjenja. On je, međutim, bio ključ za katastrofu. Taj isti folklorno-tradicijski kolektivizam ruske provenijencije, ali pod drugim imenom, stvorio je i državu radnika i seljaka. Ideal kolektiviteta jeste ideal besklasnog društva u kojem samo jedna klasa može postojati: bilo da je reč o proleterskoj zajednici kakvu je zamišljao Marx ili o etničkoj zajednici u kojoj postoji samo jedan Volk kojem, kako kaže Herder, pripadaju svi: i kraljevi i seljaci. Za taj su ideal komunisti izmišljali proletarijat a nacionalisti etnos. Šta Nemci smisle, Rusi primene; jer, i komunizam i etnički nacionalizam se autohtono mogao ostvariti samo u sredinama čija je kulturna matrica definisana kolektivističkim vrednostima. Najmanje je u tome bitna nomenklatura: da li se naziva sabornost ili uravnilovka odnosno da li je reč o zemlji popova i seljaka ili komesara i proletera, to je beskrajni ciklus istog. Kao što se skoro neosetno etnički kolektivizam transformiše u proleterski, podjednako glatko se taj proces kreće i u obrnutom smeru: proletarijat volšebno, preko noći, postaje etnos, drugovi i drugarice se pretvaraju u braću i sestre, a komesari u domaćine. Iz one hermetične Mračne sobe izlaza nema: koliko god identiteti mutirali, sadržaj ostaje nepromenjen – duboko upisan u kulturnu matricu tradicijskog folklorizma. Podanici ostaju podanici kako god se zvali.

Jin i jang

Tokom najnovijih takvih lutanja u potrazi za identitetom, onih na Balkanu, socijalizam je zamenjen ’tradicijom’ kao moćnom ideološkom matricom. Ontologija tradicije, iako podjednako apstraktna i izmišljena, poseduje daleko veću snagu mobilizacije od ’istorijske nužnosti’ koja je bila ontološki argument socijalizma, jer polazi od verovanja da je proizvod nekakvog iskonskog principa koji povezuje grupu sa njenim počecima i definiše njene kolektivne osobine, bilo da je reč o običajima i kulturnim obrascima ili etičkim i moralnim principima. Identitet koji se izgrađuje oko tradicije se zbog toga internalizuje kao biološki princip – kao nešto od čega se ne može odstupiti jer bi se time odstupilo od sebe, od sopstvenih ’korena’. Bio bi to čin teži od izdaje porodice. Izraz ’izrod’ stoga ima drugačiju konotaciju od ’izdajnika’; on u stvari i ne predstavlja čin već stanje – transformaciju u nešto drugo onih koji su se ’odrodili’, odnosno prestali da budu ’naši’.

Izrodi i izdajnici – obe ove kategorije nalaze mesto unutar pojma ’Drugosti’ koji ima posebnu ulogu u procesu etničke ili ideološke homogenizacije. Taj je koncept međutim i konstitutivni element etničkih identiteta. Percepcija ’tuđine’ (ili kako bi u Srbiji rekli, ’belog sveta’) postavlja se naspram percepcije ’domaćeg’ kao njen negativni pandan ali istovremeno i kao njen integralni deo – jer bez tuđeg ne bi bilo ni domaćeg; odnosno, bez ’njih’ ne bi bilo ’nas’. Biti i ne-biti nalaze se u osnovi etničkih identiteta kao binarne suprotnosti. Biti Srbin znači biti pravoslavac ali stvarni smisao te afirmacije je u negaciji: biti Srbin znači ne-biti musliman ili katolik. Održavanje etničkih identiteta, kao i njihova konstrukcija, odvija se kroz permanentnu interakciju tih međusobno zavisnih binarnih suprotnosti: kao nekakav balkanski Jin i Jang, one čine jedinstvenu i nerazdvojivu celinu.

Mantra

Etnički identiteti su izgrađeni na konfliktu jer opstaju i afirmišu se prvenstveno kroz agresivnu negaciju Drugosti. Oni su utočište mediokriteta koje obezbeđuje onu bezbrižnu udobnost ’domaćeg’ gde kolektivna verovanja, ritualizovana i projektovana kroz tradiciju, potiskuju kreativnost i individualnost. Iako se zamišljaju kao neumitni i večni, etnički identiteti su fluidni a često i magloviti i neuhvatljivi. Oni stoga zahtevaju kontinuiranu reafirmaciju kroz neprestano ponavljanje. Taj ritual, poput pojenja mantre, uzdiže pojedinca u domen iracionalnog (duhovnog) ali umesto u samospoznaju vodi u usklađivanje individualnog sa kolektivnim (sabornost – uravnilovka).

Samo se takvim ritualnim činom, kroz beskrajno ponavljanje, etnički identiteti potvrđuju i opstaju. Tradicija se stoga konstruiše kao dokaz njihovog postojanja – bez obzira da li je reč o novim tradicijama koje se izmišljaju i predstavljaju kao stare ili o starim koje se adaptiraju i prekrajaju u skladu sa potrebama adaptacije dinamici socijalnih promena i identitetskih struktura. Mogu te etničke mantre biti istorijski narativi poput Kosovskog boja, Bitke na Neretvi i Domovinskog rata, fantazije o srednjevekovnim carstvima, hiljadugodišnjim nacionalnim težnjama i istorijskim ulogama poput antemurale christianitatis, mitovi o pripadnosti centralnoevropskom i vizantijskom nasleđu ili oni o ilirskim i iranskim korenima, pseudo-religijski i religijsko-folklorni rituali poput slave, Vidovdana i Dana mladosti ili etničke osobine kao što su gostoljubivost i junaštvo – sve te konstruisane tradicije ugrađene su u grupne imaginarije gde generišu ’nacionalna pamćenja’, odnosno opisuju etničke identitete i daju im oblik, istoriju i karakter.

Komfor

U osnovi folklornog tradicionalizma – tog etničkog ’našeg’ – nalazi se vizija etnocentričnog ruralnog sveta omeđenog nepremostivim granicama prema Drugosti i u kojem se prošlost, statična i nepromenljiva, konstruiše kao vizija budućnosti. U tom svetu, promena i reforma nisu mogući jer podrazumevaju negaciju tradicije – a negacija tradicije, kao što smo videli, bila bi ravna negaciji sebe. Još od devetnastog veka napori ka usaglašavanju sa evropskim intelektualnim i kulturnim vrednostima uvek su bili izvan mainstreama; povremeni izleti u modernitet svodili su se na okretanje ka Evropi iz materijalne koristi ili radi sticanja tehničkog znanja, ali uvek žureći natrag iz ’belog sveta’ u udobnost ’domaćeg’. Zaista, neodoljiva je privlačnost okruženja u kojem klanovsko-rodbinske lojalnosti i privilegije stoje iznad društvenih ugovora a emocije i patrijarhalno-religijski kodovi vladaju umesto razuma i zakona; jer šta može zameniti onaj osećaj sigurnosti kada lični prosperitet ne zavisi od individualne kreativnosti, rada i odgovornosti?

Ta udobnost ’domaćeg’ je poput one bezbrižnosti koje pruža detinjstvo. Kolektivizacija individualnog ne zahteva ništa sem pasivnog prepuštanja; s druge strane, ona nudi mnogo jer oslobađa obaveza interakcije i odgovornosti – u stvari, oslobađa potrebe za razmišljanjem. Katihizis tradicije koji se beskrajno ponavlja od osnovne škole jeste to izvorište znanja koje ne postavlja pitanja već daje odgovore; on objašnjava i podučava, a eventualne dileme jednostavno razrešava. On dakle govori ali ne sluša – nema šta ni da čuje, jer je očišćen od svega što bi moglo remetiti ili relativizovati Istinu. To blaženo stanje neznanja (nasuprot prokletstvu znanja) nerazdvojivo je povezano sa etničkim samoljubljem koje s lakoćom prerasta u apsolutno znanje – urođenu i naslednu mudrost. Taj svet unutar te Mračne Sobe u kojem snovi i čežnje postaju stvarnost a slabosti prerastaju u vrline zaista je najudobniji od svih svetova!

Moralni imperativ

Moglo bi se argumentovati, kao što neki još uvek čine, da je nastanak nacija tokom devetnaestog veka bio nužni pomak ka boljem. Svakako su neki od onih složenih procesa koji su u okviru Prosvetiteljstva pratili nastanak modernog doba, a posebno sekularizam i vera u mogućnost ljudskog napretka, doneli dobrobit čovečanstvu. Ali tačno je i to da je država zasnovana na ideji nacije donela razaranja kakve svet nije dotada video. Doba nacije je doba totalnih ratova; jer ako su ratovi u predmoderno doba bili sukobi skoro privatnog karaktera između grupa plaćenika ili vazalnih obveznika oni su sada mobilisali čitave narode, odnosno hiljade pojedinaca koji su dobrovoljno koračali u smrt. I to sve u ime jedne apstrakcije. Da bi se ta apstrakcija zamislila međutim bila je potrebna je vera – onakva vera kakva se nekada učila u crkvi a sada u školi.

Paradoks moderniteta nije samo u tome što je kroz veru u progres pored ideje o socijalnoj pravdi i vakcine za male boginje doneo i Hirošimu, Holokaust i Staljinove čistke, već i u tome što je izneverio sopstvene sekularne ideale. Jer, time što je umesto crkve i religije koje je eliminisao u ime racionalizma postavio jednu drugu podjednako iracionalnu veru – veru u naciju i nacionalnu državu – može samo da dovodi u pitanje racionalnost njegove paradigme. Nacija zaista jeste postala nova religija a država njena crkva. Kao nijedna crkva ranije, moderna nacionalna država u svim svojim manifestacijama – komunizam, fašizam ili liberalni kapitalizam – postavila je masovne zavete i kolektivnu žrtvu u krvi kao moralni imperativ. Ritualni zavet ili ’pravo i obaveza’ kojim se zavetuje umiranje za svoju zemlju – ne za porodicu ili ognjište, već za onu apstrakciju definisanu promenljivim političkim granicama koju nazivamo domovinom! Imperatori i kraljevi predmodernog doba nisu mogli ni da zamisle takvu snagu motivacije koja je prevazilazila čak i religijski zanos, koju je na krilima Francuske revolucije otkrio Napoleon a posle njega i revolucionari poput Mazzinija kada su rušili dinastičke imperije da bi postavili temelje evropskog nacionalnog establishmenta. Koliko je ideja nacije odudarala od njenih prvobitnih humanističkih nazora svedoče reči Montesquieua: „kada bih znao nešto što bi služilo mojoj zemlji ali što bi naudilo čovečanstvu, ja to ne bih otkrio; jer ja sam prvenstveno i po prirodi građanin sveta, a tek onda i to sasvim slučajno, građanin Francuske“.

Taj moralni imperativ je danas do te mere internalizovan da se kao neobične i hrabre doživljavaju ove reči jednog velikog mislioca izrečene u osamnaestom veku, dok reči jednog prosečnog mislioca, Charlesa de Gaullea, izrečene dva veka kasnije, da je patriotizam ljubav prema svom narodu a nacionalizam mržnja prema drugim narodima, mnogima deluju sasvim uobičajeno i prihvatljivo, čak umereno. Ovaj nacionalista, ponesen iluzijom o sopstvenoj misionarskoj ulozi, nije mogao da razume da je takva arbitrarna selekcija jedne grupe i bezuslovna naklonost prema njoj besmislica. Patriotizam je izgovor za mržnju prema drugima koji pruža ono krajnje opravdanje za zločin. Ta ’vrlina opakih’ kako ga je opisao Oscar Wilde, je ona ista ljubav prema ’svojim’ narodima koju su izjavljivali proroci nacije tokom nedavnih jugoslovenskih ratova. Šta je to u ’njihovim’ narodima što su oni tako strasno voleli? Pojedince svakako nisu, jer se nacija kao ideološka apstrakcija ne može raščlaniti na sastavne delove; pojedinci od kojih je ona sagrađena nisu ništa drugo nego mnogostruko umnožena projekcija sebe, sopstvenih želja i ambicija. Voleli su znači ti nesuđeni proroci i neostvareni voždovi samu pomisao da nešto vole; a najviše su voleli sebe, jer ugrađivanjem u kolektivitet nalazili su viši smisao svog postojanja; a ponekada možda i nadu u večni život.

Uprkos optimističkim predviđanjima mislilaca poput Erica Hobsbawma da je nacija pri kraju svog kratkog ali izuzetno destruktivnog postojanja, država zasnovana na naciji još uvek je dominantan oblik političkog i socijalnog ustrojstva a nacionalna pripadnost i dalje jedan od osnovnih generatora identiteta. Njeno vreme međutim ističe; životni vek nacije omeđen je dvema velikim revolucijama: industrijskom i postindustrijsko informatičkom i ona će nestati kada nestanu razlozi za njeno postojanje, jer ideja nacije je nastala kao posledica restruktuiranja koje je donelo moderno (industrijsko) doba i nestaće kada se dovrši restruktuiranje započeto dolaskom postmodernog (informatičkog) doba.

Etnos kao totem

Ti procesi su nezaustavljivi. Nacionalni identiteti su već relativizovani na neoliberalnom talasu u poslednjih nekoliko decenija. Ali ne i etnički, jer je poreklo identitetskih struktura zasnovanih na biološko-religijskoj osnovi sasvim drugačije. Za razliku od civilnog nacionalizma koji je izgrađen na (uglavnom) realnim pretpostavkama sekularizma, socijalne interakcije i interesa, etnički nacionalizam je zasnovan na metafizici i misticizmu. Ako pogledamo Balkan, koji je postao sinonim za etničko-religijske podele, videćemo da ideologija nacionalizma ovde nije bila ništa drugo nego adaptacija ideoloških matrica nemačkog romantizma postojećim rodovsko-klanovskim strukturama. Nije ni moglo drugačije, jer dok je ideal nacionalizma bio izraz moderniteta ili ’modernog doba’, kako su savremenici nazivali novi dinamični život koji je donela industrijalizacija, na Balkanu je nacionalizam primenjen na izrazito nerazvijenim i međusobno nepovezanim ruralnim zajednicama. Umesto nacija, on je od tih seoskih zajednica stvarao etnicitete. Poput hrišćanstva mnogo vekova ranije, nacionalizam nije doneo promenu već je samo apsorbovao postojeće: dok se ispod tankog sloja hrišćanstva skrivaju totemsko-magijske strukture iza ’nacija’ i ’nacionalnih država’ na Balkanu nalaze se rodovsko-klanovske zajednice. Ono šta je trebalo da bude početak novog doba bilo je u stvari cementiranje starog, odnosno potvrđivanje postojećeg; industrijalizacija i urbanizacija su mogli da pričekaju.

Danas, dva veka kasnije, nacija u Evropi završava svoje postojanje. Na Balkanu međutim ona je još u fazi nastanka. Nije ni mogla nastati u podneblju čija je kulturna matrica definisana tradicijom, odnosno spregom religije, magije i sujeverja. Ona je mogla da izrodi samo etnos kao otelotvorenje tradicije i tradicijskih rituala. Svaki se etnicitet u svojoj tradicijskoj matrici konstruiše kao sui generis – poput Boga, on je jedinstven, savršen i nepromenljiv. Samim tim, zajednicama koje sebe opisuju kao etničke statičnost je inherentna, a tradicija je garant njihove nepromenljivosti. Reforma etničke zajednice je stoga nemoguća jer pokušaj da se reformiše bio bi poput pokušaja da se reformiše Bog – ne bi to bilo samo narušavanje savršenosti već njegova negacija. Ne samo etničke, već uopšte zajednice izgrađene na metafizičkim sistemima, odnosno koje se pozivaju na iracionalne principe, bilo teokratske ili ideološke, nisu nastale dobrovoljno kao proizvod ljudskih potreba, želja i interesa. Metafizički sistemi, iskonski i neminovni po svojoj narativnoj matrici stoga ne inspirišu i ne motivišu, a gde nema motivacije postoji samo letargija i pasivno prepuštanje tradiciji.

Hermetika

Moć tradicije je u nemoći pojedinca. Zato statični sistemi u kojima tradicija uspeva ne poseduju socijalnu dinamiku koja bi podsticala na samostalno mišljenje i kreativni rad. Zagledani u prošlost, oni se neminovno zatvaraju prema intelektualnim i filozofskim tokovima izvan sopstvenog hermetičnog sklopa. Upravo zbog takve inercije sva ona dinamična kretanja koja uobličavaju svetske intelektualne tokove ovde ne ostavljaju traga. Kao što su nekada bili zatvoreni prema Prosvetiteljstvu i racionalizmu danas su zatvoreni prema sistemima mišljenja koji definišu intelektualnu matricu savremenog sveta.

Njima vladaju ideolozi etnosa. Ti namršteni i ljuti nezadovoljnici istorije, ogorčeni i na svet i na sudbinu prizivaju demone prošlosti; oni, kako bi rekao Nietzsche, pate od ’istorijske bolesti’ (historische Krankheit) za koju leka nema. Opsesija istorijskim referencama nije međutim nostalgija za nekakvim prošlim vremenima ili potraga za iskonskim, već duhovna inercija kojom se legitimiše nemoć zatvaranjem u rigidan svet istorijskog kreacionizma. Poput religijske dogme, ta pravolinijska matrica nije podložna ni vremenu ni racionalnom sudu. Od etničkih geneza i karakterologija, istorijskih sudbina i zaveta, izdajstava i kletvi, do ’duhovnog’ nasleđa i etničkih zemalja, ovi diskursi intelektualne nemoći i duhovne praznine – ti besmisleni sadržaji koji već više od jednog veka iscrpljuju intelektualni potencijal čitavih generacija, sve dublje se ugrađuju u kulturnu matricu tog hermetičnog okruženja. Čežnja za iskonskim stoga nije ništa drugo nego diskurs intelektualne lenjosti, paradigma one udobnosti koju generiše neznanje ali koje tako zavodljivo stvara sliku samodopadljivosti i uljuljkuje u spokoju domaćeg.

Realnost tog istorijskog kreacionizma generiše se unutar one Mračne Sobe u kojoj iracionalno jeste racionalno. U toj realnoj fantaziji vreme ne protiče linearno već cirkularno –  komprimovano u jednu ravan u kojoj je svet još uvek podeljen hladnoratovskim ideologijama ali i savezništvima iz svetskih ratova i u kojoj se Otomanska imperija i Habsburška monarhija još uvek sukobljavaju a Balkanski ratovi nikada nisu završeni; tu je i Kominterna koja nastavlja svoju zavereničku politiku dok Lazar i Murat biju svoj večni boj, Dušan osvaja svoje carstvo, a Draža Mihailović podiže na večite ustanke. Ovde, u toj ravni, gde se stvarno i zamišljeno preklapaju a prošlost i sadašnjost prožimaju i stapaju, pogled je uperen u prošlost da bi se razumela sadašnjost i u mit da bi se razumela stvarnost. Posledica takvog pomaka u percepciji je kolektivna i individualna nemogućnost da se sprovedu čak i racionalno postavljeni ciljevi.

Kvadratura kruga

Nemcima je trebalo dva rata i dva poraza da nauče; Srbi su, međutim, prošli kroz četiri rata i bezbrojne krize – i to sve u dvadesetak godina – pa ipak nisu naučili.

Kao što je Kosovo uzeto od Otomanske imperije i dato Srbiji tokom prvog restruktuiranja Balkana, tako je i oduzeto tokom drugog. Ovo nije činjeno na osnovu nekakvih istorijskih ili etničkih prava, srpskih ili albanskih, već na osnovu političke realnosti. Politička realnost je u oba slučaja zahtevala pragmatična i održiva rešenja, a ne mitologiju. Tamo međutim gde je identitet sveden na etnički, javni diskurs se svodi na recitovanje epskih stihova a socijalne i ekonomske reforme se povlače pred samoljubivom lamentacijom nad istorijskim nepravdama. Proroci etničkog misticizma u svojoj uzvišenoj potrazi za čudesnom formulom duhovnosti – za iskonskim i arhetipskim – na kraju nalaze samo banalnost, jer se folklorni tradicionalizam u krajnjoj liniji uvek svodi na uvećanje njive. Dalje od toga vizija etničkih proroka ne dopire – već dva veka, od samog nastanka balkanskih državica, teritorijalna ekspanzija je okosnica ’nacionalnih’ strategija razvoja. To je istovremeno i njihov krajnji domet. Istorija Balkana je istorija ’oslobađanja’ etničkih zemalja, kako se to u etnomitološkom diskursu naziva (zavojevači su uvek oni drugi). Ali u skladu sa Sindromom suprotnog efekta teritorijalna ekspanzija je skoro uvek bila suprotna političkoj logici a uvek na račun ekonomskog i društvenog razvoja.

Zar onda može nekoga da iznenađuje što Evropa političko tutorstvo vidi kao jedino moguće rešenje za ovo svoje područje?

Perspektiva integracije u Evropsku uniju je za ovaj region istorijska mogućnost za strateški pomak ka stabilnosti i razvoju umesto ka teritorijalnoj ekspanziji i ka integraciji umesto ka fragmentaciji. To se može dogoditi samo iznutra, promenom identitetskih struktura; možda će prvi znak te promene biti onaj trenutak kada zauvek utihnu pesme koje slave ratove i osvajanja (’nije mala triput ratovala’).

Procesi postmodernog restruktuiranja u pravcu postindustrijske informatičkog civilizacije koji se kroz globalizaciju odvijaju u poslednjih nekoliko decenija slični su procesima koji su u devetnaestom veku uvodili svet u moderno doba. Ulog je podjednako veliki. One zemlje koje budu uspele u tranziciji iz etničke zajednice u naciju, uprkos vekovnom zakašnjenju, verovatno imaju neku budućnost. One, međutim, koje ne budu mogle da zamene rodovske lojalnosti civilnim ugovorom i mitologiju racionalnim diskursom, osuđene su na neuspeh. Zaista, dovoljno je pogledati prvu globalizaciju kada je na krilima kolonijalizma modernitet širio ideju nacije i industrijalizacije među tradicijskim zajednicama od Azije do Balkana i uporediti sudbine moćnih imperija poput Habsburške s jedne strane i Otomanske i ruske s druge, da bi se razumelo da reforma ne može biti ograničena na usvajanje tehnologija ili institucija; bez ideja koje su ih stvorile i koje ih pokreću, ni železnica nekada ni informatička mreža danas nisu ništa drugo nego kurioziteti.

Vera u progres, u razum i u čoveka ne bi smela da umanji sposobnost kritičke opservacije i suda; ako bi reforma i modernizacija podrazumevala bezrezervnu glorifikaciju (a svaka glorifikacija je nekritička i spada u domen metafizičkog) liberalnog kapitalizma i globalnog tržišta koje je Francis Fukuyama, parafrazirajući Marxa, označio kao ’kraj istorije’ i ’kraj ideologije’ onda ne bi bili drugačiji od vernika ili podanika; onda bi nam promaklo ono na šta ovog ideologa liberalnog kapitalizma podseća i Jacques Derrida, a to je da je upravo taj liberalni kapitalizam koji se odriče i nacije i ideologije radi profita, gradi blagostanje na patnji miliona.

Kraj

Neki kažu da se istorija ponavlja. To naravno nije tačno, ali jeste istina da gledano iz perspektive ograničene apsolutnom i nekritičnom verom, kakvu nudi metafizičko ustrojstvo, inherentna statičnost generiše utisak cirkularnog protoka vremena. Takav je folklorni tradicionalizam, prirodni habitat etničkih identiteta i jedino moguće okruženje u kojem oni nastaju i opstaju. On ne može da se adaptira složenim sistemima kakva je moderna država jer je njegovo ruralno ustrojstvo nespojivo sa urbanim miljeom moderniteta a njegova metafizička osnova, izgrađena na etničkom misticizmu, odbacuje racionalan diskurs i ugovorni odnos. Upravo taj nedostatak racionalnog generiše one besmislene diskurse koji uporno i konstantno iscrpljuju intelektualni potencijal tradicijskih zajednica. U takvim uslovima Sindrom suprotnog efekta, lišen parametara racionalnog, postaje endemičan i deluje nasuprot volji čak i kada je ta volja iskrena.

Etnički identiteti stoga mogu samo da bespomoćno lutaju u potrazi za svrhom svog postojanja. Raspeti između sopstvenih mitologija i samozadovoljnog ogledanja oni odgovor na to ontološko pitanje svih pitanja, taj raison d’être, neće naći – neće ga naći jer uprkos spektakularnoj iluziji o iskonskim zavetima i sudbinskim predodređenostima koju stvara ona obrnuta projekcija, on u stvari ne postoji.

Advertisements

Svetosavlje Embodied: the Church of St. Sava in Belgrade

The Church of St. Sava in Belgrade sums up the national discourse in Serbia over an entire century: since its inception in the late nineteenth century this monument to the most venerated Serbian saint has been intermittently under construction; seven decades after the foundations were laid it is still not nearing completion.1

The church is a large domed structure that dominates Belgrade’s Vračar plateau; it marks the locus where the Ottomans allegedly burned the body of Saint Sava, a medieval cleric celebrated as the founder of the Serbian church who came to be seen as the saintly protector of schools and education. The proximity of the church to the National Library is thus meant to reinforce the notion of the ‘spiritual’ foundations of national culture. A monument to Karađorđe, leader of the popular revolt against the Ottomans in the early nineteenth century, complements the meaning of the complex as a symbol of struggle for independence and statehood.

St. Sava’s is impressive in size, but less so in form; the succession of spherical elements of the superstructure creates a balanced albeit somewhat cluttered silhouette while the exterior, sheathed in white marble, is cold and uninviting. Although celebrated as an extraordinary accomplishment of the ‘Orthodox spirit’ it is nothing more than an uninspired example of academic revivalism. Rather than spirituality it displays pomp and pretension.

The church is based on a design made in 1930 under the direct auspices of the Serbian Patriarch. The plan was commissioned abruptly, after four decades of deliberations and two unsuccessful competitions. Instead of resolving the disputes surrounding the national monument, however, the patriarch’s decision intensified the debate. Among the issues discussed that of style was the most controversial. The two competitions, in 1905 and 1926, had stipulated a design that would conform to the national monuments of the Middle Ages; the adopted design, however, is not even closely reminiscent of the local building tradition. Instead, the low profile of the dome and the abutting semidomes were meant to connote St. Sophia in Constantinople.

Such a reference to the Byzantine Empire indicates a shift in nationalist ideology. In the multi-confessional environment of the first South Slav state established in 1918 as Kingdom of the Serbs, Croats Slovenes (later renamed Yugoslavia) Serbian nationalism was re-defined more stringently along confessional lines; ethnic nationalism and Orthodox zealotry fused under the name of Svetosavlje (‘Saint-Savaism’) to promote a concept of unity of nation and religion. In rewriting the national narrative along the lines of Russian Slavophile doctrines the ideologues of this militant ideology, mostly high-ranking Orthodox clerics, strove to eradicate all traces of Western cultural models and position Serbia’s heritage within the Byzantine tradition. Serbian culture was thus immersed into an imaginary pan-Orthodox culture that was seen as the foundation and common heritage of all ‘Orthodox nations’.

Construction began in 1935 but was interrupted by the outbreak of World War II. After the war it was abandoned by the new communist authorities and the building site lingered all but forgotten until 1985 when permission was granted to resume construction. This was the first signal of a rapprochement between the communist authorities and the clerical establishment. It also presaged the rise of nationalist factions within the communist elite and an ideological shift from Marxism to ethnic nationalism. When the Serbian Academy of Sciences and Arts outlined the national agenda in the following year its call for amending historical injustices and redefining national borders along ethnic lines received unequivocal nationwide support; this unanimity was demonstrated in a most dramatic way at a mass rally organized in 1989 to mark the anniversary of the Battle of Kosovo.

St. Sava’s became the central pageant of the ‘awakening’ nation. Construction proceeded in an atmosphere of imminent war and amidst complacent displays of ethnic and religious exclusiveness. Debates on the feasibility of such a pretentious enterprise or on its architectural style which had been openly raised in the 1930s, gave way to silent acceptance. Unanimity was either expressed or implied; enthusiasm for the church as the epitome of regained national unity precluded all criticism.

Discord amongst the Serbs is one of the most common notions of the nationalist discourse. It is widely perceived as the cause of many misfortunes that befell the nation, and in particular the 1389 Battle of Kosovo where a coalition of local Christian forces under the command of Prince Lazar confronted the invading Ottoman forces.2 Their defeat and the death of Lazar were ascribed to the betrayal of one of the nobles, Vuk Branković, who abandoned the battlefield. In the adaptation of the medieval tradition into national mythology the villain was transformed into the traitor, a Serb Judas who stands in opposition to the Christ-like figure of Prince Lazar. This Romantic fabrication was deeply implanted in collective memory – not only as myth or metaphor but as a palpably true narrative that describes an epic battle between nations — the Serbs and the Turks. Its Biblical typology offers a cultural paradigm of immense proportion; it is the framework for an ethnic ontology, a model of moral standards and a worldview based on Christian postulates but specific to the Serbs. The Kosovo narrative is seen as a mirror of the national character and a blueprint of the nation’s history: for their innate righteousness, the Serbs were destined to victimhood. The way of the just, however, is paved with trials and tribulations and the Kosovo treachery remains a constant reminder of the tragic consequences of national discord.

The myth of Saint Sava plays well into this theme. Among the saint’s most esteemed accomplishments was reconciliation of his feuding brothers for which he is seen as a symbol of national unity. This theme underlies the following exultation of a contemporary author and unofficial spokesman for the church: “The memorial temple of St. Sava in Vračar is the first concordant, conciliar, unanimous endowment of the entire Serbian people, of the entirety of Serbs, of them all and from everywhere around the world. This universal house, this temple of temples … we erect in conciliar resolve, at our expense, on this land given to us by Christ.”3

Such highly-charged rhetoric defined the discourse of resurgent nationalism since the late 1980s; its archaic tone is consistent with the archaic forms of the church and its meaning. Particularly indicative of the latter is the reference to St. Sava’s as a ‘temple’ (hram) rather than a ‘church’ (crkva). The term connotes the exceptional character of the building and raises its status beyond that of a Christian place of worship. It is a temple to Serbhood, a notion that designates everything pertaining to the Serbs – their history, language, religion, ethnicity, and entire cultural heritage – as inherent to and inseparable from the national ‘being’. The essential nature of the Serbs was conceived through the physical and spiritual union of Saint Sava and his father Stefan (canonized as Saint Simeon), founders of the Serbian church and state. Through the oneness of father and son, the secular and sacral merged to become a fundamental principle of the national disposition. Serbhood thus implies an innate inclination toward the spiritual established by Sava and Simeon and reiterated by Lazar two centuries later: relinquishing earthly riches for divine grace, the ‘earthly kingdom’ for the ‘heavenly kingdom’, Lazarus made a blood sacrifice analogous to that of Christ’s. The Kosovo covenant, as it is termed in the discourse of national mysticism, has become the fulfillment of the Serbs’ divine calling.

The church of St. Sava is an outward manifestation of the sense of uniqueness and self-righteousness that is engendered by the Kosovo axiom. Commonly described as the largest church in the Orthodox realm, it is universally accepted as a monument particular to the Serbs and their achievement – a testimonial to the lost glory of the medieval past. The meaning, however, extends beyond notions of national pride and accomplishment. Since the 1930s, this project has served the vision of Svetosavlje: not only unity of the Serbs, but unity of nation and religion — a return to the ‘golden age’ of Sava and Simeon where church and state were one. This dream includes a sense of affinity with other ‘Orthodox nations’ – a sense of belonging to a pan-Orthodox world with Russia, the new Byzantine Empire, in the vanguard.

Such a vision, that offers religious affiliation and ethnic bonding as the principal definition of identity, is embedded in the cultural model promoted by the ideologues of Svetosavlje. Its introvert and metaphysical perspective, pushed to the extreme by war and isolation, turns to the past to understand the present and to myth to interpret reality. Although the protracted construction of the national monument seen within such a mythical framework could be attributed to national discord and historical fate, the unfinished church stands as a monumental testimonial to a century of hesitations and uncertainties in the search for the nation’s identity.4

NOTES

* This is a somewhat revised version of a text published in French (B. Pantelić, “L’église de Saint Savas à Belgrade”, Études Balkaniques, 12, 2005, 181-86).

1 For an official history of construction of the church, see B. Pešić, Spomen hram Svetog Save na Vračaru u Beogradu 1895-1988 (Belgrade, 1988).
2 On the Battle of Kosovo, see T.A. Emmert, Kosovo: Legacy of a Medieval Battle (Minnesota, 1991).
3 M. Bećković in Glas Javnosti, 24 July 2001.
4 On the varying perceptions of cultural identity, see B. Pantelić, “Designing Identities: Reshaping the Balkans in the First Two Centuries: The Case of Serbia”, Journal of Design History, 20, 2007, 131-144.

Beleške o etničkom nacionalizmu

Nacija je društvo ujedinjeno kroz zablude o svojoj prošlosti i zajedničkom mržnjom prema susedima ~ William Ralph Inge ▵

Do otkrića Balkana došlo je kao usputna posledica orijentalizma – one fascinacije istočnim civilizacijama koja je tako duboko obeležila evropsku kulturu devetnaestog veka. Da li iz puke radoznalosti ili iz čežnje za misterioznim i nepoznatim, ili pak u potrazi za inspiracijom u egzotičnim čarima orijenta, tek bezbrojni slikari i pesnici, istraživači i avanturisti kretali su na dalek put u Otomansku imperiju. Mnogim ovim putnicima krajnje odredište bio je Konstantinopolj, grad koji je njihova romantična mašta zamišljala kao izvorište orijentalne čulnosti: harema, egzotičnih mirisa i trbušnog plesa. Put ih je vodio kroz nepoznate balkanske provincije Otomanske imperije gde su susretali zajednice koje su im delovale kao da izviru iz iskonske prošlosti – poput nekakvih plemena izgubljenih u vremenu koja žive onakvim prirodnim i neiskvarenim životom kakvim je čovečanstvo živelo pre dolaska civilizacije.

Ako je i bilo simpatija za ove male balkanske narode, a bilo je dosta dok su se borili za nezavisnost, one su isparile onog trenutka kada su se okomili jedni na druge. Izgledalo je kao da se otvorio beskrajni ponor mržnje, besa i okrutnosti. Reč ‘Balkan’ počela je da označava ‘drugost’ Evrope – tamnu stranu evropskog identiteta, netaknutu civilizacijom i mesto gde orijentalne strasti vladaju nad razumom. Kako je Evropa doživljavala ovaj region najbolje pokazuju izrazi ’balkanizam’ i ’balkanizacija’ koji su ušli u međunarodnu upotrebu kao odrednice za iskonski ratnički mentalitet, beskrajne etničke sukobe i političku nestabilnost.

Nešto od toga možemo da pripišemo predrasudama, ali je tačno da su balkanske države neprestano razgrađivane kroz beskrajne i malo kome razumljive etničke sukobe, dok su istovremeno evropske nacije građene asimilacijom i integracijom. Tačno je i to da se malo toga promenilo i da je ovaj region još uvek opterećen etničkim konfliktima, da u njemu i dalje vlada korupcija, ekonomska stagnacija, socijalna i politička nestabilnost.

To stanje permanentnog konflikta i stagnacije ne menja se ni sa političkim sistemom niti sa vladajućom strankom. Mnogi stanovnici ovog regiona skloni su da to stanje vide kao nekakvu sudbinsku predodređenost koju je moguće jedino pasivno prihvatiti. To pasivno prepuštanje i bekstvo od odgovornosti duboko su utisnuti u svest ovdašnjih ljudi.

Ovaj esej načinje nekoliko tema koje bi mogle da doprinesu razumevanju onih kulturnih specifičnosti po kojima se ovaj deo Evrope toliko razlikuje od ostalih delova kontinenta.

Francuzi i ostali

Godine 1861, kada je stvorena Italija, političar i državnik Massimo d’Azeglio izjavio je: „Pošto smo stvorili Italiju, ostaje nam još da stvorimo Italijane“. Ova rečenica otkriva najveći izazov sa kojim su se, tokom devetnaestog veka, suočavali graditelji nacija širom Evrope. Odista, šta je tada jedan građanin Milana imao zajedničkog sa jednim stanovnikom Palerma? – Jezik nije, običaje nije, a nije ni tradiciju; u stvari, verovatno bi više zajedničkog imao sa nekim stanovnikom Pariza – u običajima, a donekle i u jeziku. Ili uzmimo nekog stanovnika Trenta koji bi se svakako osećao više kod kuće u Beču nego u Napulju. Uprkos takvim preprekama, ljudi iz različitih sredina dobrovoljno su pristupali novoj zajednici; postepeno su razvijali zajedničke vrednosti i interese, da bi napokon usvojili i jedinstveni identitet. Drugim rečima, postali su Italijani.

Većina evropskih nacija građena je kroz takvu asimilaciju gde se stotine regionalnih identiteta slilo, najčešće dobrovoljno, u velike političke i kulturne celine. Ponekada je to bio dug i naporan proces. Ako pogledamo Francusku na primer, videćemo da su mnogi regionalni identiteti uspeli da prežive tu prvu asimilaciju i da opstanu sve do početka dvadesetog veka. Kao i u slučaju Italije, Bretonjci, Pikardijci, Alzašani, Burgunđani i mnogi drugi koji danas čine francusku naciju nisu imali mnogo toga što bi ih povezivalo: ni istoriju, ni jezik, ni običaje. Kako onda napraviti Francuze? Isto kao i Italijane, Nemce, Engleze ili Ruse: učenjem jedne istorije, jedne kulture i jednog jezika. Francuski jezik je vekovima bio književni jezik i jezik diplomatije kojim se sporazumevalo plemstvo u čitavoj Evropi; u samoj Francuskoj, međutim, tim jezikom se služio neznatan broj ljudi – svakako ne više od deset odsto stanovnika. Kada je posle revolucionarnih promena uvedeno obavezno osnovno obrazovanje, započeo je proces izgradnje nacionalnog identiteta: deca su u školama učila ’nacionalni’ jezik, istoriju i geografiju. Na taj način se od detinjstva gradilo ono osećanje zajedništva među ljudima koje nazivamo nacijom.

Prosvetiteljski ideal o demokratiji i ličnim slobodama dobio je snažan zamah sa Francuskom revolucijom; to je bila inspiracija koja je u strahovitom naletu rušila srednjovekovni suverenitet monarha i zamenjivala ga suverenitetom naroda; jedna za drugom, nasledne kneževine i nadnacionalne imperije su nestajale i ustupale mesto nacionalnim državama.

Danas, skoro dva veka kasnije, nacionalni identiteti su u potpunosti prihvaćeni i internalizovani – čak i tamo gde su se regionalni identiteti pokazali neobično otpornim, kao na primer u španskom delu Baskije. Na Balkanu, međutim, to se nije dogodilo. Ovde je proces formiranja nacija išao sasvim drugom tokom.

Balkanci

Dok su savremena društva zasnovana na ugovorima između slobodnih ljudi da žive zajedno u slobodnoj zajednici i u skladu sa zajedničkim vrednostima, idealima i interesima, nacije na Balkanu zamišljene su kao produžeci rodovskih zajednica. Ovde ljudi često govore o sebi kao o članovima etničkih grupa; izrazi kao što su ’to nam je u krvi’ i ’krv nije voda’ najbolje ilustruju balkansko poimanje etniciteta (ili ’etnosa’, kako ga ovde nazivaju) kao nekakve prirodne, pa čak i biološke stvarnosti. Tako je na primer jedan Srbin rođen kao Srbin i umreće kao Srbin, gde god živeo i koje god državljanstvo posedovao; shodno tome, ne postaje se Srbinom čak ni učenjem jezika i prihvatanjem srpskih običaja i tradicije, a ni sticanjem srpskog državljanstva. Pristup zajednici stoga isključivo je moguć rođenjem i negira se onima koji nisu ispravnog porekla. Takav arhaični koncept prava po rođenju podrazumeva privilegije: država zasnovana na etničkom principu je vlasništvo jedne etničke grupe; ona je njen ’prirodni’ zavičaj u kojem mogu vladati isključivo njeni običaji i tradicije. Ostali koji tu žive, poput manjinskih zajednica, samo su uljezi na takvim ’etničkim’ teritorijama; prvom prilikom, oni će se odlučiti na izdvajanje.

Iako između raznih grupa na Balkanu ima manje razlika nego na primer između Sicilijanaca i Lombarđana ili Velšana i Engleza, integracija u etničkim zajednicama nije moguća. To je na dramatičan način pokazala sudbina Jugoslavije. Taj pokušaj da se od balkanskih etničkih zajednica stvori evropska nacija nije ni mogao drugačije završiti jer etnički identiteti u ovom podneblju pokazuju neobičnu izdržljivost. Oni opstaju i pored toga što izjednačavanje nacije sa etnicitetom vodi u neprestane i nerešive konflikte, ekonomsku nestabilnost i napokon u fragmentaciju.

Turci i ostali

U ovom kutku Evrope nailazimo na stanovništvo koje je proizvod vekovnih naseljavanja, mešanja i asimilacija. Teško je nabrajati sve one etničke i druge grupacije koje su kroz migracije ili osvajanja dospevale na ovo područje: od Ilira, Rimljana i Grka, Gota i Huna, raznih slovenskih plemena, Tračana, Avara i Kelta, do čitavog niza raznih turkmenskih i drugih etničkih grupa koje se obično kolektivno nazivaju Otomanskim ’Turcima’. Vremenom se stanovništvo Balkana iskristalisalo kao kulturno relativno homogena populacija koja je govorila uglavnom varijantama južnoslovenskog ili grčkog jezika; te su se zajednice međusobno razlikovale prvenstveno kroz regionalne kulturne tradicije. Regionalna podela zadržana je čak i kada je ova populacija integrisana u Austrijsku i Otomansku imperiju, gde su prvi put dobili zajedničko ime: prvi su postali Iliri a drugi ’Rimska nacija’ (Millet-i Rûm).

Problemi u ovom relativno mirnom području nastali su kada su intelektualci obrazovani u duhu nemačkog nacionalizma identifikovali unutar ove seoske populacije različite ’etničke’ grupe. Ove seljake, čiji identiteti nisu izlazili iz okvira regionalnog, nije bilo lako ubediti da nisu ono šta jesu već da su nešto sasvim drugo – pripadnici nekakvih prastarih ali ’uspavanih’ naroda. Zdrava seljačka pamet, međutim, nije mogla da pojmi takve maglovite predstave; posebno su im strana bila ubeđivanja da više zajedničkog imaju sa nekim ljudima koje nisu ni poznavali nego sa prvim susedima – da su sa njima povezani nekakvom neobjašnjivom vezom. Onog trenutka, međutim, kada su ti graditelji nacija uspeli da dobiju sopstvene države, a samim tim i vojske, krenuli su da prisvajaju onoliko teritorija, istorijskog nasleđa i stanovništva koliko je moglo da se uklopi u njihove fantazije o srednjovekovnim ’carstvima’. Tamo, u tim ’oslobođenim’ zemljama, nametali su identitet ne samo lokalnom stanovništvu već i topografiji, krojeći na taj način realnost prema svojim ’nacionalnim istorijama’. Pošto su se ’istorije’ suparničkih grupa međusobno preklapale, isto onako kao što se preklapaju i danas, dolazilo je do preklapanja identiteta: kako je koja vojska prolazila menjali su se toponimi i lična imena. U Makedoniji, na primer, neki Petrov bi naprasno postao Petropoulos, Petrović, ili Petrov, u zavisnosti od toga da li je to područje ’oslobodila’ grčka, srpska ili bugarska vojska. U Otomanskoj imperiji on bi, naravno, bio Petroglu.

Život na Balkanu odvija se u nekakvom međuprostoru između fantazije i stvarnosti. Izjava Winstona Churchilla da „Balkan proizvodi više istorije nego što može da potroši“ mogla bi se stoga preformulisati da glasi: Balkan zamišlja više istorije nego što može da podnese.

Kao što nema ničeg prirodnog u nacijama nema ničeg prirodnog ni u nacionalnim granicama. One su proizvod istorijskih i političkih okolnosti i uspostavljane su diplomatijom, ratovima, pa i trgovinom. Drugim rečima, evropske nacije i države proizvod su istorijske slučajnosti; Belgija je na primer sasvim lako mogla da bude deo Francuske ili Nemačke – pa čak i Španije, Bretanja je mogla da bude deo Engleske, a Norveška deo Švedske (kao što je i bila), dok je Burgundija, s druge strane, imala sve predispozicije da postane suverena nacionalna država. U fantastičnom svetu etničkog nacionalizma, međutim, granice nisu shvaćene kao politička realnost o kojoj se može pregovarati, već kao nešto prirodno i večno. U najboljoj tradiciji koncepta ’krvi i tla’ one postaju sastavni deo etničkog identiteta i zamišljaju se u istoj ravni sa predstavama o zajedničkom poreklu i tradicijama, ’nacionalnim’ spomenicima i običajima.

Te predstave se promovišu kroz takozvane ’nacionalne istorije’, one bajkovite priče u kojima se feudalni posedi pretvaraju u veličanstvena carstva a lokalni feudalci ili banditi u nacionalne heroje. Da li su zasnovane na kreativnoj interpretaciji istorijskih činjenica ili su sasvim izmišljene, nije toliko bitno jer namera takvih ’istorija’ nije da objasni prošlost već da veliča etničke vrline i da ugradi osećanje posebnosti u odnosu na suparničke zajednice. Pored kolektivnog ’pamćenja’, u nacionalnim istorijama podjednako značajnu ulogu ima ’zaboravljanje’, odnosno brisanje onih neprijatnih trenutaka iz prošlosti koji ne potvrđuju visoko mišljenje koje jedna zajednica ima o sebi; u stvari, u tim ’autobiografijama nacije’, kao u svim autobiografijama, najviše ima takvog zaboravljanja. Što suparničke zajednice imaju više zajedničkog – a na Balkanu mnoge su praktično nerazlučive – njihove nacionalne istorije su restriktivnije i agresivnije nameću sopstvene večne istine: etničke teritorije, tradicije i nasleđa za koje treba ubijati i ginuti. Ratovi koji se vode na ovom području još od devetnaestog veka u stvari su ratovi između nacionalnih istorija.

Duhovnost

Kada su u devetnaestom veku nemački intelektualci, ozlojeđeni dominacijom anglosaksonske i francuske kulture, postavili temelje anti-zapadne ideološke matrice to je bilo iz straha od promena koje su donosile industrijska i socijalna revolucija. Iz istog se tog straha nemački anti-zapadni idealizam proširio na Rusiju i Japan gde je usvojen kao ’narodna’ tradicija, a potom na Bliski Istok gde je prilagođen, takođe u vidu povratka tradiciji, pan-arapskom nacionalizmu i pan-islamskom fundamentalizmu. Da li ovi tradicionalisti žude za carevima i boljarima, samurajima, kalifama ili prorocima, sasvim je svejedno; ono šta ih ujedinjuje je strah da će razum nadvladati mit, da će feudalni odnosi, tradicionalni identiteti i klasne privilegije ustuknuti pred idealima demokratije i pluralizma.

Odjeci tog diskursa i danas definišu etničke identitete na Balkanu. Ta ideološka matrica, nazvana ’slavofilstvo’ u svojoj ruskoj inkarnaciji, širila se u službi ruskog ekspanzionizma u pravoslavne sredine. Najjače uporište našla je među srpskim sveštenicima 1930-tih godina koji su, pod ruskom instrukcijom, spojili religiju i folklor u političku doktrinu koju su nazvali ’Svetosavlje’. Kao verovatno jedina etnička ideologija nastala u okrilju crkve, Svetosavlje jeste fenomen, ali njegovi postulati nisu nimalo originalni; poreklo mu je u istom onom banalnom obliku nemačkog idealizma iz kojeg je izrastao pan-germanski nacionalizam. Ova ideološka matrica, po uzoru na svog mnogo poznatijeg prethodnika, zamenjuje hrišćanstvo i postavlja se kao rasna ontologija zasnovana na ideji etničke supremacije. Njeni skromni intelektualni dometi, međutim, ne izlaze iz okvira tradicionalnog folklorizma koji zamišlja patrijarhalnu zajednicu izgrađenu na rodbinskim vezama i klanovskim privilegijama; zajednicu koja je izgrađena na idealima ’duhovnosti’ umesto ’zapadnog’ racionalizma i materijalizma. Šta ta duhovnost zapravo znači, može se naslutiti iz ideala kojem su težili začetnici te ideje, oni ruski sledbenici nemačkog idealizma koji su maštali o povratku feudalnih odnosa, sužanjstva i religijskog misticizma. Najveće i jedino dostignuće Svetosavlja bilo je sakrivanje evropskih temelja srpske kulture i pomeranje srpskog identiteta prema orijentalnom misticizmu.

Ideja nacije nastala je iz Prosvetiteljstva kao izraz verovanja u jednakost svih ljudi. Kada etnički nacionalizam u vidu nekakve duhovnosti promoviše srednjovekovni misticizam kao alternativu humanizmu, on se izruguje temeljnim vrednostima evropske civilizacije – prirodnom pravu čoveka i neprikosnovenosti individualnih sloboda, a kada umesto ljudskih prava nudi doktrinu božanskog prava, on otvoreno prezire i samog čoveka. Vođeni takvim prezirom prema čovečanstvu, metafizički sistemi (religijski ili ideološki) žrtvuju pojedinca nekakvim duhovnim ili večitim vrednostima – bilo da je reč o večnom Bogu, ili večnoj Naciji, ili nekom drugom transcendentnom entitetu.

Božji zakon

Biblija nam kaže da je prodavanje ćerke u roblje dopustivo, pa ipak većina ljudi danas ne prodaju ćerke, niti poseduju robove. Biblija nam kaže da muškarci ne smeju da potkresuju brade, ali mnogi muškarci redovno potkresuju brade. Biblija nam još kaže da ne jedemo kamile i insekte, i većina ljudi zaista ne jede kamile i insekte – ali zato jedu zečeve i svinje i morske plodove, uprkos tome što i njih Biblija zabranjuje.

Svi mi, pa i oni najpobožniji, kršimo Božje zapovesti jer ljudskim životom upravljaju ljudske potrebe. Tako su i ove biblijski zakoni stvoreni za potrebe bliskoistočnih ruralnih zajednica pre nekoliko hiljada godina. Mi kršimo te Božje zakone jer oni ni na koji način ne odražavaju naše potrebe, običaje i moralna načela. Ti zakoni su svakako bili racionalni u vremenu u kojem su propisani; oni su tada predstavljali moralne i socijalne smernice koje su odražavale lokalne običaje i verovanja, a u skladu sa socijalnim i ekonomskim potrebama zajednice. Ako bi, međutim, te iste zakone primenili danas, to ne bi bio racionalan čin jer ne bi odgovarao niti jednom razumnom cilju ili potrebi. Istina, sama primena tih zakona ne bi imala tragične posledice – industrija hrane bi pretrpela gubitke, neke nacionalne kuhinje bi se izmenile, muškarci bi imali manje uredne brade, a tržište belog roblja bi procvetalo. Mnogo bi ozbiljnija posledica bila uspostavljanje jednog iracionalnog sistema vrednosti u kojem bi se socijalna realnost filtrirala kroz metafizičku. U takvom jednom metafizičkom sistemu univerzalne i večne istine stajale bi iznad humanizma a nekritičko verovanje iznad razuma. Drugim rečima, bilo bi to društvo rukovođeno duhovnošću – jer Božji zakoni su duhovni, makar bili besmisleni. Ali kao neosporive istine, oni zahtevaju poslušnost umesto kreativne misli. Takvo ograničavanje ljudskog potencijala, kao što je pokazala teokratska država u Avganistanu, eliminiše socijalnu dinamiku i čini zajednicu statičnom i disfunkcionalnom.

Etnički nacionalizam postavljen je unutar istih metafizičkih okvira kao teokratija. On zamišlja etničku zajednicu kao entitet koji, poput Boga, samostalno egzistira u nekakvom vanvremenskom i nepokretnom svetu izvan dinamike socijalne promene ili ljudskog dejstva; svetu u kome nevidljive spone ujedinjuju ljude bez obzira na lične afinitete, interese ili potrebe. Etnički nacionalizam je stoga iracionalan jer su njegove premise zasnovane na neobjašnjivom i zato što realnost potčinjava apstrakcijama koje zahtevaju bezuslovnu veru. Iracionalan je i zato što deluje u pravcu ostvarenja ciljeva koji su neostvarivi i na taj način dovodi do ekonomske stagnacije, socijalnog raslojavanja i permanentnog nasilja.

Avramova žrtva

Pre dva veka, Chateaubriand je rekao da ljudi ne ginu za svoje interese već samo za svoje strasti. Zaista, nacionalizam je – poput religije i ideologije – strast, a strasti su iracionalne. Vera nacionalizma umanjuje sposobnost za racionalno rasuđivanje i pobuđuje strasti koje njene vernike mogu navesti na ubistvo ili gurnuti u smrt.

Sa religioznim se zanosom se metafizički fundamentalizmi podaju iracionalnom. Vernici koji veruju u besklasno društvo, carstvo nebesko ili etnički nacionalitet, veruju sa podjednakom strašću i sa podjednakim žarom slede svoje proroke u potrazi za snovima o apsolutnom, univerzalnom i večnom. U večnom, međutim, pogled vernika usmeren je ka duhovnom; tu nema mesta za nešto tako zemaljsko ili prolazno kao što je čovek. Kao što danas u Iraku bombaši-samoubice u ime islama ubijaju uglavnom samo muslimane, tako su nekada, u vreme ’lova na veštice’, u ime hrišćanstva ubijani skoro isključivo pobožni hrišćani a u doba staljinizma, u ime komunizma prvenstveno iskreni komunisti.

Čovečnost ima malu vrednost u sistemima gde se realnost filtrira kroz metafiziku: poput religije i komunizma i etnički nacionalizam postavlja veru iznad čoveka. Tako je najpoznatiji prorok etničkog nacionalizma, Adolf Hitler, bio inspirisan nemačkim narodom, ali njegov san nije obuhvatao Nemce. U vreme poslednjih svojih dana, dok je razmišljao o samoubistvu zbog neostvarenih snova, razmatrao je (a izgleda da je i pokušao) fizičko uništenje svih Nemaca. Drugim rečima, hteo je da žrtvuje sve Nemce u ime germanstva.

Metafizički sistemi zahtevaju žrtvu u krvi. Avram je bio spreman da žrtvuje čak i sina da bi dokazao svoju veru. Da li, međutim, takve ekstremne strasti, kako Chateaubriand sugeriše, podstiču ljude da nesebično daju život? Ili, da li bi Avram bio tako spreman da žrtvuje sebe da je Bog od njega to tražio? Nema nikakve sumnje da metafizički sistemi ne uvažavaju ljudski život i da podstiču strasti koje mogu dovesti do ubistva, ali ne navode ipso facto na takav prezir prema sopstvenom životu. Nacionalizam na primer pobuđuje slične strasti kao religija i podjednako je iracionalan, ali je malo verovatno da bi čak i najveći vernici nacionalizma svojevoljno dali život za naciju. Oni mogu da se bore, mogu da ubijaju i da budu ubijeni; mogu čak da izvrše samoubistvo da bi izbegli zarobljavanje ili torturu, ali neće izvršiti samoubistvo za naciju, odnosno za ljude koje ne poznaju i koje najverovatnije nikada neće sresti.

Nije izvesno ni da za religiju ljudi nesebično daju život. Uzmimo na primer bombaše-samoubice u Iraku ili Palestini. Oni su motivisani da izvrše političko samoubistvo u veri da na taj način doprinose zajedničkom cilju – u to ne možemo sumnjati. Ali, da li bi oni tako voljno žurili u smrt i bez obećanja da će dobiti posebno, mučeničko, mesto u raju? Još je manje verovatno da bi hrišćani ubrzali svoj ulazak u carstvo nebesko. Zašto bi? Za razliku od čulnih zadovoljstava u muslimanskom raju (kao što su famozne crnooke device), nejasno je iz čega se sastoji njihova krajnja nagrada. Zaista, šta je to što nas očekuje u hrišćanskom raju? Osim nekakve maglovite duhovne egzistencije, odnosno večnosti suzdržanog blaženstva, nikakav se konkretan dobitak ne obećava. Istina, dok strah od prokletstva može biti prilično ubedljiv, svi mi imamo tendenciju da neprijatne stvari (a pakao zaista zvuči kao jedno prilično neprijatno mesto) potiskujemo sve do poslednjeg trenutka.

Smrt je centralni motiv svih religija; ona je katalizator straha koji navodi prema iracionalnom. Nada u večni život nije ništa drugo nego izraz ljudske nemoći da se suoči sa strahovima od fizičkog nestajanja – podjednako kod kaluđera, koji se odriču zemaljskih zadovoljstava radi očekivane kompenzacije u nekom drugom svetu i kod nacionalista, koji postižu besmrtnost integracijom u ’besmrtnu’ naciju (srodno instinktu za produženjem vrste kroz potomstvo).

Egoizam

Znači li onda to da je egoizam najjača ljudska motivacija?

Podsticaji koje nudi hrišćanska vera jednostavno ne mogu da se uporede sa prepuštanjem zemaljskim željama i strastima kakvim obiluje islamski raj. S druge strane, hinduizam, sikizam, budizam, kao i neke grane sufizma, ne nude samo večno blagostanje kao hrišćanstvo, već sasvim jasnu perspektivu dodatnog života. Reinkarnacija je zaista veoma jak podsticaj koji, transponovan u nacionalističke pokrete, može imati snagu da podstakne na najveću žrtvu – kao u slučaju Tamilskih tigrova u Šri Lanki – a posebno onda kada postoji snažna kulturna osnova, kao u Japanu gde je samoubistvo iz časti (sepuku) moralna obaveza samuraja. Kada je takav stav vekovima uvrežen u kulturnoj matrici, nije bilo teško kanalisati ga prema rasističkom nacionalizmu kao u slučaju pilota-kamikaza i pisca Jukia Mišime, a u slučaju Japanske crvene armije, čak i prema anarho-komunizmu.

Hriščanstvo dakle nudi večnu dosadu dok nacionalizam nudi genetičku prokreaciju; ova poslednja, međutim, rangira dosta nisko na skali ljudskih želja i ne može da se takmiči sa izgledom za dodatnim životom, a posebno ne sa onim najatraktivnijim: fizičkim zadovoljstvom u večnosti. Komunizam, s druge strane, nije mogao da opstane jer nije nudio ništa sem radničkog raja. Niko u stvari nije želeo tamo da ide: kada je početno ushićenje splasnulo, ispostavilo se da i proleteri žele da budu kapitalisti.

Da, egoizam jeste najjača ljudska motivacija. Upravo zbog toga je konzumerizam najveća pretnja metafizičkim sistemima jer ne obećava već ispunjava; nudi instant zadovoljenje. Religiju je zato teško prodati u potrošačkim društvima ako nije kompetitivna na tržištu želja. Hrišćanstvo ne poseduje marketinšku strategiju da se suprotstavi konkurenciji, a posebno New Age religijama koje nude i više i bolje. Ni pravoslavlje, koje poput islama tako žestoko odbacuje materijalizam, ne uspeva da motiviše pojedince na krajnje nesebično delo – čak ni u sprezi sa etničkim nacionalizmom: poput proletera, sledbenici duhovnosti i nacije prepustili su se konzumerizmu. Jer da nisu, oni simboli religije koji su postali obeležje (post-komunističkih) etničkih društava ne bi kvalitet duhovnosti merili veličinom krsta oko vrata. Za razliku od istinske pobožnosti, koja je intimna, ti simboli nisu ništa drugo nego objekti potrošačkog fetišizma. A potrošački fetišizam je namenjen isključivo javnom prikazivanju.

Metafizika

Potpuno i bezuslovno usvajanje metafizičkih iracionalnih sistema ne podrazumeva nesebično odricanje, jer instrumentalna logika vlada i u domenu iracionalnog. Ljudi ne umiru svojevoljno za ono u čemu ne mogu da uživaju – u ovozemaljskom ili onostranom životu. Gde su sada oni heroji iz jugoslovenskih ratova? Oni proroci nacije koji su pozivali na žrtvovanje za etničku zajednicu i religiju? Pozive na nesebičnu žrtvu ignorišu a na pritiske ne reaguju. Ne motivišu ih ni ohrabrenja ni obećanja. Nikakvi podsticaji ne mogu da odagnaju njihov strah; jer strah je ljudska osobina – poput egoizma i nagona za opstankom.

Iako je etnički nacionalizam ograničen individualnim egoizmom, a što je u krajnjoj instanci racionalno, on je zarobljen unutar iracionalnog mitološkog okvira. U toj svojevrsnoj sprezi racionalnog i iracionalnog i postupci vođeni instrumentalnom logikom mogu biti u službi iracionalnog ako krajnji cilj nije racionalan. Takva je na primer omiljena balkanska aktivnost koja podrazumeva plansko i sistematično čišćenje teritorije od ’drugih’ radi uspostavljanja mono-etničkih zajednica. Malo je verovatno, međutim, da bi čak i najveći vernici nacionalizma mogli racionalno da objasne prednost takvih zajednica.

To ne znači, međutim, da je etnički nacionalizam oduvek bio balkanska specifičnost. U sredini u kojoj je nastao u devetnaestom veku, među nemačkim romantičarima, ovaj oblik nacionalizma je opstajao u raznim vidovima da bi napokon, pod nacional-socijalističkim režimom, mutirao u neobično opasnu formu. Krajnji cilj nemačkog etničkog nacionalizma, ujedinjenje svih Nemaca u jednoj državi, propao je isto onako neslavno kao što su propali svi takvi pokušaji. Posle strahovitih poraza u dva rata ova ideologija je sasvim napuštena; u Nemačkoj danas, kao i u većini evropskih zemalja, ona više ne postoji. San o ujedinjenju Nemačke i Austrije (i ostalih ’nemačkih zemalja’) snivaju samo još marginalne desničarske i neonacističke grupe. Na Balkanu, međutim, uprkos katastrofalnim socijalnim i ekonomskim rezultatima, etnički nacionalizam opstaje ne samo kao osnova političke ideologije već i kao suvereni generator identiteta.

Istorija Srbije je istorija izgubljenih mogućnosti. Oni famoznih pet vekova u Otomanskoj imperiji nisu ništa u poređenju sa jednim vekom koji je upravo protekao: od zakasnele i polovično sprovedene industrijske i socijalne revolucije do nikada započetih procesa postindustrijskog informacionog restruktuisanja. Čitav jedan vek potrošen je na prizivanje mitova a hiljade života je kolektivno žrtvovano u ratovima koji su donosili samo poraze. To nisu bili vojni porazi. Najrazorniji porazi bili su upravo oni koji su dolazili sa vojnim pobedama i teritorijalnom ekspanzijom; to su porazi koji su donosili ekonomsku stagnaciju, izolaciju i moralno propadanje.

Društva zasnovana na etničkom umesto na nacionalnom principu nisu društva slobodnog izbora: umesto širokog konsensuza oko zajedničkih ideala, interesa i vrednosti, što je osnova svake funkcionalne zajednice, etnička društva održava verovanje u zajedničko poreklo. Kada jedno društvo nije shvaćeno kao proizvod ljudskog delovanja onda ne postoji ni lična motivacija. U stvari, tamo gde se ljudsko stanje smatra za predodređeno i nepromenljivo može postojati samo pasivno prihvatanje ili bekstvo od stvarnosti.

Kako može pojedinac da doprinosi zajednici u kojoj se najintimnija lična osećanja, poput savesti ili pobožnosti, kolektivno ritualizuju i u kojoj su kolektivne apstrakcije iznad ljudskog života – u kojoj je srpstvo iznad Srba a religija iznad Boga?

Takvo rasipanje ljudskog potencijala akumulira i postaje nepovratno. Lišena socijalne i intelektualne dinamike, takva statična društva se postepeno iscrpljuju u neracionalnim težnjama i beskonačnim konfliktima. Zarobljena u kontinuumu iracionalnog ona su osuđena da večno rešavaju nerešiva pitanja.